Monday, May 6, 2013

Метафорыг орчуулах нь


2013 оны 5-р сарын 3-нд Орчуулгын клубын оюутнуудад зориулан ЕХСТ-ийн    
 багш Г. Цэвэлсүрэнгийн  уншсан лекц



1.    Зүйрлэл, адилтгал  буюу  метафор

Ñýòãýõ¿é íü íèéò õ¿í òºðºëõòºíèé õóâüä íèéòëýã øèíæ ÷àíàðòàé áîëîâ÷ ñýòãýëãýýíèé õóâüä ÿëãàâàðòàé, ºâºðìºö îíöëîãòîé áàéäàã. Èéìýýñ óõàãäàõóóí íü õ¿í òºðºëõòºíä íèéòëýã õýäèé ÷, ¿ãýýð èëðýõ óòãà íü ¿íäýñíèé øèíæ ÷àíàðòàé áàéäàã.
Õàðèëöàæ áàéãàà õ¿í ºã¿¿ëæ áàéãàà ç¿éëäýý õàíäàõ õàíäëàãà áóþó ºã¿¿ëýã÷èéí ¿íýëýìæ ç¿éðëýëä ìàø òîäîðõîé èëýðñýí áàéäàã. Èéì ¿íýëýìæ íü ñàéí-ìóó, ñàéõàí-ìóóõàé, òààòàé-òààã¿é, çîõèñòîé-çîõèñã¿é ãýõ ìýòýýð þìñ, ¿çýãäýë, ¿éë ÿâäàë, øèíæ ÷àíàð çýðãèéã ýñðýã ñºð㺺ð íü ýñðýãö¿¿ëñýí áàéäàã. Ýíý íü åðòºíöèéí þìñ, ¿çýãäýë, õ¿íèé àìüäðàëûí ¿éë ÿâäàë, áîäèò áàéäàë îëîí òàëòàé áºãººä õ¿í ººðºº ò¿¿íèéã ÿíç á¿ðèéí õýðýãöýýíèé ¿¿äíýýñ îëîí òàëààñ íü õàðàõ áîëîëöîîòîé áàéäàãòàé õîëáîîòîé áàéíà.
Àëèâàà íýã þì ¿çýãäýë, ¿éë ÿâäàë, øèíæ ÷àíàðûã ººð ººð ¿íäýñòýí ÿñòàí àäèë ìàÿãààð èëýðõèéëñýí áàéäàã. Òóõàéí óëñ ¿íäýñòíèé ýðòíýýñ íààø àæ òºðæ èðñýí íóòàã îðîí, óóë óñ, áàéãàëèéí áàéäàë, ýðõýëæ èðñýí àæ àõóé, àæ òºðºõ ¸ñ, àìüäðàëûí õýâ ìàÿã, ¸ñ çàíøèë, øàøèí ø¿òëýã çýðãèéí ºâºðìºö îíöëîãîîñ ¿¿äýæ òóõàéí þìñ ¿çýãäýë, ¿éë ÿâäàë, øèíæ ÷àíàð, íºõöºë áàéäàë çýðãèéã ¿íýëýõ ¿íýëýìæèéí æèøèã õýìæ¿¿ð (ýòàëîí) áèé áîëñîí áàéäàã. Ìîíãîë õýëýíä áààâãàé øèã, áóõ øàð øèã ãýâýë ÷àäàëòàé, òóðñàí ãºëºã øèã, áîðîîíû õîíü øèã ãýâýë àð÷ààã¿é, õàíãàë ñîãîî øèã, çýýðèéí ÿíçàãà øèã ãýâýë õººðõºí ñàéõíû, ýðã¿¿ ìàë, óõíà øèã ãýâýë òýíýãèéí øèíæèéã èëýðõèéëñýí íü ¿íýëýìæèéí æèøèã õýìæ¿¿ð áîëíî. 
            ¯ã íü íèéãýì, ýäèéí çàñàã, ñî¸ëûí ÿëãààòàé áàéäëààñ õàìààðàí ººð ººð àðä ò¿ìíèé õóâüä ÿëãààòàé òºñººëºë òºð¿¿ëäýã.Ýäãýýð íü êîííîòàö ìºí. Çàðèì òîõèîëäîëä çºâõºí êîííîòàö äàâàìãàéëàí óòãûã èëýðõèéëýõ áºãººä ýíý íü ç¿éðëýë äýýð òîä õàðàãääàã. Òóõàéëáàë, мîíãîë õýëýíä ¿õýð-òýíýã, õîíü-íîìõîí, èëæèã-óäààí, áààâãàé-çîæèã ãýõ ìýò øèëæ¿¿ëñýí óòãàòàé.
Ôðàíö õýëýíä ane-tetu (èëæèã-çºð¿¿ä), simple-bonjour (ºäðèéí ìýíä-ýíãèéí), rouge-tomate (ëîîëü-óëààí) ãýõ ìýò íü øèëæ¿¿ëñýí óòãàòàé þì. Tetu comme ane, rouge comme tomate ãýñíèéã ìîíãîë õýë ð¿¿ îð÷óóëàõäàà èëæèã øèã çºð¿¿ä, ÷àñ óëààí ãýñýí øóóä óòãààñ ãàäíà äàðààõü êîííîòàö ººðººð õýëáýë øèëæñýí óòãûã ò¿øèãëýí, òóõàéëáàë ýðã¿¿ ìàë, æèìñýí óëààí ãýæ òóñ òóñ îð÷óóëàõ áîëîìæòîé. Òºðºë áóñ õýëí¿¿äèéí õóâüä èæèë óòãà ñàíààã èæèë á¿òöýýð èëýðõèéëíý ãýäýã íü áîëîìæã¿é áàéæ áîëîõ ÷ õýðýã äýýðýý òèéì áèø. Àäèë òºñòýé ç¿éëèéã ýðñ òýñ àðãààð èëýðõèéлäýãã¿é. ¯íäýñòýí áîëãîí ººðèéí ãýñýí áîäîæ ñýòãýõ îíöëîãòîé ÷, ¿íäýñòíèéã á¿ðýëä¿¿ëäýã íü õ¿í áîëîõîîð ÿðèõ, ñýòãýõ, ñàíàà áîäëîî õýëýýð èëýðõèéëýõ óð ìàÿã íü àäèë òºñòýé. Ñýòãýõ, áîäîõîî èëýðõèéëýõ àðãà àäèë òºñòýé íü õýë øèíæëýëèéí áóñ, õàðèí ñàíàõ, áîäîõ, ñýòãýõèéí àäèë òºñòýéä îðøèíî.
 "Тухайн соёл- хэлт үндэстний эртнээс нааш аж төрж ирсэн нутаг орон, түүний байгалийн байдал, эрхэлж буй аж ахуй, аж төрөх ёс буюб амьдралын хэв маяг, ёс заншилшашин шүтлэг тэргүүтний өвөрмөц онцлогоос үүдэж тухайн юмс үзэгдэл, үйл явдал, шинж чанар, нөхцөл байдал зэргийг үнэлэх үнэлэмжийн жишиг хэмжүүр /эталон/ -ийг бий болгосон байдаг. Жишиг хэмжүүр нь харьцуулалаас үүснэ. Харьцуулалыг гүн ухаанд танин мэдэхүйн эх сурвалж гэж үздэг. Харьцуулал нь адилтгал, зүйрлэл үүсэх гол арга болно. Төлөөлөл, тойруулал, эерүүлэл, егөөдөл, ёгтлол, цаашилбал хэтрүүлэл, ихэсгэл, багасгал гэх мэт хэл шинжлэл, уран зохиол судлалд гардаг томъёололуудын цаад үндэс нь цөм л адилтгал, зүйрлэлээс эх сурвалжтай байдаг. Эдгээр нь тухайн үндэстний сэтгэлгээний хэв шинжийг тодорхойлох гэрч баримт болдог (Ж. Баянсан, 2000, 21)
Зүйрлэлийн жишээ
Эрхийн чинээ бие, аягын чинээ нүд, алт шигтариа, салхи мэт хурдан
Монголын нууц товчоо” 21-р зүйл
Òýð õ¿í, ãàðàõ íàð ñàðíû õèëýýð øàð íîõîé ìýò øàðâàëçñààð ãàð÷ îäíî. (Ö.Äàìäèíñ¿ðýíгийн хөрвүүлэг, цаашид Ц. Д.)
 22-р зүйл
Òà íàð ãàíö ãàíöààð ñàëáàë íýæýýä ñóì ìýò õ¿íä õÿëáàðõàí äèéëýãäýíý. Òà íàð ýâ ýåý íýãòãýâýë,òýð áàãëàñàí òàâàí ñóì ìýò áýõ áîëæ, õýíä ÷ õÿëáàð äèéëäýõã¿é áîëíî (Ö.Ä.)
 31-р зүйл
Áàðóóí õîéíîîñ ñàëõè ñàëõèëáàë ò¿¿íèé õàðöàãààð áàðèóëñàí íóãàñ, ãàëóóíû ºä ñºä íü öàñ ìýò áóòàð÷ õèéñýæ èðíý. (Ö.Ä.)
78-р зүйл
Õàâèðãà õàçàõ
Õàð íîõîé ìýò (Ö. Ä.)
Õàäàíä äîâòëîõ
Õàðöàãà øîíõîð ìýò (Ö.Ä)
Óóðàà äàðàí ÿäàõ
Îìîãò àðñëàí ìýò (Ö.Ä)
Àìüäûã çàëãèõ
Àþóëò ìàíãàñ ìýò (Ö.Ä.)
Ñ¿¿äðýý äîâòëîõ
Ñ¿ðõèé àðààòàí ìýò (Ö.Ä.)
Бүтцийн хувьд  монгол  зүйрлэлийг  авч үзвэл дараахи үндсэн бүтэцтэй байна.
Тэмдэг нэр+нэр үг+шиг/мэт
Жишээ: нар шиг, салхи мэт
Нэр үг+шиг/мэт+үйл үг
Жишээ : морь нохой мэт зүтгэх
Нэр үг+чинээ
Жишээ: уулын чинээ, аяганы чинээ
Нэр үг+үйл үг+нэр үг+шиг/мэт
Жишээ: буханд ачсан ачаа мэт

Îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýëýíä ç¿éðëýëèéã èëòãýõ  ¿ãèéã ß. Öýâýë “Ìîíãîë õýëíèé òîâ÷ òàéëáàð òîëü”-äîî äàðààõü áàéäëààð òàéëáàðëàí æèøýýãýýð òîäðóóëæýý. (1972, 375)
Ìýò – àäèë, øèã;
 àéõ ìýò áîëîõ, òýð ìýòýýð ¸ñ÷ëîí õèéõ õýðýãòýé,
 ýíý ìýò ÿâäàë
Òºäèé – 1. ºäèé ãýæ òýäãýýðèéã çààõ ¿ã; øàë äýìèé þìàíä òºäèé öàã áàðàõûí õýðýã þó áàéíà äàà
2. òèéì; õýë ñóðíà ãýäýã áîë òºäèé ÷ àìàðõàí õýðýã áèø
3.òºäèéõºí- áààõàí òºäèé,
4.òèéìõýí, èéìõýí

Бодит ертөнцийн бүхий л  үзэгдэл, эд, юмс өөр хоорондоо  зарим талаараа ойр төсөөтэй байдаг бөгөөд ингэснээр  үгийн шилжсэн утга бий болох боломжийг олгодог  бөгөөд  шилжсэн утгыг хэрэглэн  дүр дүрслэл, уран санаа бүтээх бололцоотой  болдог байна.
Дүр болон дүрслэл  бүтээхэд үг, өгүүлбэр, хэллэгийн шууд биш утгаар нь хэрэглэснийг  үгийн утга шилжүүлэх ёс гэдэг байна. Үгийн утга шилжүүлэхийн амин сүнс нь  мэдэхгүй байгаа нэг юм үзэгдлийг мэддэг юм үзэгдлийнхээ төстэй шинжээр жишиж таниулах юм.
ªíººã õ¿ðòýë ìîíãîë õýëíèé íàéðëàãà ç¿éä óòãà øèëæ¿¿ëýõ ¸ñíû õýëáýð¿¿äèéã õîëüæ ñîëèõ ÿâäàë ýëáýã áºãººä òýäãýýðèéí ÿëãààã òîäîðõîé ãàðãàæ ¿çýõ àñóóäàë áàðàã õºíäºã人ã¿é áàéíà. Òóõàéëáàë, àäèëòãàëûã ç¿éðëýë, ç¿éðëýëèéã àäèëòãàë õýìýýí àíäóóðàõ ¿çýãäýë áàéãàà áºãººä ýíý íü ìàãàäã¿é àäèëòãàë, ç¿éðëýëèéí òàëààð ýðäýìòýí ñóäëàà÷èä ººð ººðèéí ¿çýë áîäîëòîé áàéäàãòàé õîëáîîòîé ìýò.
Хýëøèíæëýëèéí ýðäýìòýä àäèëòãàë, ç¿éðëýëèéã õýðõýí òîäîðõîéëñîí байдаг вэ?
З¿éðëýëèéã ÌÓÈÑ-èéí ïðîôåññîð Ö.Ñ¿õáààòàð “Ìîíãîë õýëíèé íàéðóóëãà ç¿é” íîìîíäîî äàðààõü áàéäëààð òîäîðõîéëæýý:
«Þìñ ¿çýãäëèéí àëü íýã øèíæèéã ÿëãàðóóëàí òîä òîìðóóí áîëãîæ, òîäîðõîé òºñººëºë òºð¿¿ëýõ çîðèëãîî𠺺ð òºñòýé þì ¿çýãäýëòýé çýðýãö¿¿ëýí òàâüæ ä¿ðñëýõ íàéðóóëãûí óð ìàÿãèéã ç¿éðëýë ãýíý.
Ìîíãîë õýëíèé ç¿éðëýë þì ¿çýãäëèéí àäèë òºñòýéã èëòãýõ øèã, ìýò, àäèë, ººðã¿é, ÷èíýý, ìàãàä ãýõ çýðýã ¿ãèéí òóñëàìæòàé á¿òýõýýñ ãàäíà ºã¿¿ëáýðèéí åðºíõèé óòãààð àäèë òºñòýéã èëòãýñýí áàéæ áîëíî.
Ç¿éðëýëä õýäèéãýýð æèøèæ áàéãàà þìñûí íýðëýñýí ¿ã íü øóóä óòãààðàà áàéõ áîëîâ÷ òýäãýýðèéí óòãàä õºäºë㺺í îðæ õàðèëöàí áèå áèåäýý äºòºëñºí áàéíà. Óðàí ä¿ðñëýëèéí ç¿éðëýë æèðèéí íýã çýðýãö¿¿ëýí æèøñýíèéã áîäâîë õýòð¿¿ëñýí áàéäàëòàé áàéäàã áºãººä ýíý íü øèíæ áàéäëûã òîäðóóëàí òîâîéëãîõ íàéðóóëãûí àðãà þì.» (1998,193-194)
“Îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýë” íîìîíä Áîëîâñðîëûí Èõ ñóðãóóëèéí Ìîíãîë õýëøèíæëýëèéí òýíõýìèéí ýðäýìòýä «Ç¿éðëýë (ìåòàôîðà)-ûã óðàí çîõèîëûí íàéðóóëãàä õýðýãëýõ íü õýñýãò: Ýíý àðãà áîë ä¿ðñëýõ ãýæ áóé þìíûõàà ãîë øèíæèéã òîâ òîäîðõîé õàðóóëàõûí òóëä ººð þìíû íýðýýð óòãà øèëæ¿¿ëýí ç¿éðëýæ óðíààð èëòãýäýã äàëä øèíæòýé àäèëòãàë þì. Äàëä àäèëòãàë ãýäãèéí ó÷èð íü “ìýò, øèã, àäèë...” ãýõ ìýò ¿ãñèéã õýðýãëýäýãã¿é, õîëáîî ¿ã, á¿òýí ºã¿¿ëáýðèéí á¿òýö á¿õèé çóðàãëàë õýðýãëýäýã. Èéìä àäèëòãàë, ç¿éðëýë õî¸ðûã õóòãàæ îéëãîæ áîëîõã¿é» ãýýä äàðààõü æèøýý òàòæýý. «Ö.Äàìäèíñ¿ðýí “Õî¸ð íàñòàé Ðî” ø¿ëýãòýý Ààâäàà àëò áîëñîí, ýýæäýý ýðäýíý áîëñîí... ãýæ õ¿¿ íü ýõ ýöýãòýý õè÷íýýí ¿íý öýíýòýé áîëîõûã àëò ýðäýíýýð ç¿éðëýæ óðëàñàí õýëëýã õýðýãëýñýí áàéõ þì. Ýíä “áîëîõ” ãýäýã ¿ãèéã õýðýãëýñýí, åð íü ÷ ýíý ¿ãèéã ç¿éðëýëä õàðüöóóëàí õ¿íèé ìýäýõã¿é þìûí òóõàé ìýääýã þìíû íü øèíæ áàéäëààð õàðüöóóëàí ä¿ðñëýë èëòãýõ ¿ãèéí õýðýãë¿¿ðèéã ç¿éðëýë ãýíý» ãýæýý. ( 2004, 409)
Уòãà çîõèîë ñóäëàà÷  Ø. Ãààäàìáà «ä¿ðñýëæ áàéãàà þìíû ÷àíàð, òýìäýã ä¿ð áàéäàë çýðãèéã õ¿íèé îé óõààíä äóðàéòàë îðóóëàõûí òóëä ò¿¿íòýé ÿìàð íýã òàëààðàà ººð þì ¿çýãäýëòýé æèøèæ õàðüöóóëàí õ¿íèé ìýäýõã¿é þìíû òóõàé ìýääýã þìíû íü øèíæ áàéäëààð õàðüöóóëàí ä¿ðñëýë èëòãýõ ¿ãèéí õýðýãë¿¿ðèéã ç¿éðëýë ãýíý»( Ø. Ãààäàìáà, 1989,126) ãýæýý. Ýíýõ¿¿ òîäîðõîéëîëòûã ç¿éðëýëèéã õàìãèéí îíîâ÷òîé òîäîðõîéëñîí ãýæ ¿çäýã áàéíà.
Хэл судлаач М. Базаррагчаа " уул хоёр юмыг адилтгасан шинжийг нь зааж шиг, мэт, адил, чинээ, өөрцгүй, юу нь өөр вэ, тэнцэнэ, ялгамгүй, адилтгамгүй, аятай гэх мэт холбосон үг бүхий адилтгалыг зүйрлэл гэнэ."(2002,19)
Доктор, профессор  Ж.Баянсан : " хоёр юмны шинж төлөвийн төсөөт байдлаар нь утга шилжүүлэн хэрэглэхийг зүйрлэл гэнэ."(1995, 168-169)
Доктор H. Нансалмаа "Зүйрлэл. (reper.Metaphora-зөөх, шилжүүлэх) Бодит ертөнцийн юм үзэгдлийн адил төстэй байдал дээр үндэслэдэг. Гэхдээ юм үзэгдэл бүхлээрээ бус, харин аль нэг шинжээрээ, эсвэл хэсэг шинжээрээ зүйрлэлд өртдөг. Хүн бодит ертөнцийн ялгаатай юм үзэгдлийн хооронд адил төстэй байдал дээр үндэслэдэг. Гэхдээ юм үзэгдэл бүхлээрээ бус харин аль нэг шинжээрээ, эсвэл хэсэг шинжээрээ зүйрлэлд өртдөг. Хүн бодит ертөнцийн ялгаатай ялгаатай юм үзэгдлийн хооронд адил төстэй талыг олж ажиглах буюу зарим тохиолдолд тийм адил төсөөтэй байдлыг бий болгон харж чадсанаас бодит амьдралд бие биенээс хол орших, адил төстэй нийтлэг зүйл огт үгүй юм. Үзэгдэл ч зүйрлэлд өртөх нь бий. Зүйрлэх үйл явцын үр дүнд хэлэнд аль нэг утгаар хэвшсэн нэг нэр өөр юм, үзэгдлийн нэр болон шилжиж шинэ утгатай болно.

Адилтгал
Эрдэмтэн Ш.Гаадамба "үгийн үндсэн утгыг хэлэлгүй, өөр төсөөтэй үзэгдлийг тэмдэглэхэд утгыг шилжүүлэн хэрэглэснийг адилтгал (метафора) гэнэ. Адилтгал бол далд зүйрлэл мөн бөгөөд хоёр үзэгдлийн төстэй байдлыг харгалзан үгийн утгыг шилжүүлэн хэрэглэх ёс мөн." (1989, 124-125)
М. Базаррагчаа "тухайн хоёр юмны адил төстэй шинжээр нь зэрэгцүүлэхийг адилтгал гэнэ."(2002,19)
Г. Галбаяр "адилтгал гэдэг нь харьцуулан үзэж байгаа хоёр юм, үзэгдлийн адил төстэй байдалд үндэслэж гол мөн чанарыг гаргах гэж буй юм нь далд байж түүнийхтэй адилтгасан зүйл нь ил дүрслэгдэхийг хэлдэг. (2002,92)
Зүйрлэл
·         Төстэй шинж бүхий хоёр юм, үзэгдэлийг  хооронд нь жишиж буй нэгийг нь уран сайхны өвөрмөц шинжийг тодруулдаг дүрслэл бүхий хэллэг
·         "А" бол "Б" шиг гэсэн томъёогоор томъёолж болно
·         Дүрсэлж байгаа юмны чанар, дүр  зэргийг ямар нэг талаараа төстэй өөрюм, дүртэй юм жишиж харьцуулах
·         Хүний мэдэхгүй юмны тухай мэддэг юмны шинж байдлаар харьцуулсан дүрслэн илтгэх хэрэглүүр
·         Юм, үзэгдлийн ижил төстэй чанараас үүдсэн төрлөөс зүйлд, зүйлээс зүйлд шилжих бүх төрлийн үйл
·         Юм, үзэгдлийн  төсөөтэй талыг дөвийлгөн утга шилжүүлэн хэрэглэх
·         Ижил төстэй юм, үзэгдлийг өөр юм, үзэгдэлтэй  зэрэгцүүлэн тавих
·         Хоёр юм, үзэгдлийг шиг, мэт, адил, чинээ, өөрцгүй, юуны өөр вэ, тэнцэнэ, адилтгамгүй.аятай гэх мэт холбосон үг бүхий адилтгал
·         Үгийн шинэ утга үүсэх бүтэцтэй арга

Адилтгал
·         Үгйин үндсэн утгыг хэрэглэлгүй, өөр төсөөтэй үзэгдлийг тэмдэглэхэд утгыг шилжүүлдэг
·         Төрлийн нэг зүйлийг зүйлд, зүйлийг төрөлд эсвэл өөр зүйлийг адил төсөөр нь адилтган дүрслэх арга
·         Юм, үзэгдлийн аль нэг шинжийг товойлгон тодруулах тулд түүнтэй төстэй өөр юм үзэгдлийн нэрээр утга шилжүүлж нэрлэх
·         Юм үзэгдлийн адил төстэйг илтгэх шиг, мэт, адил, өөргүй, чинээ гэх мэт үгийг хэрэглэхгүй
·         Хоёр юм, үзэгдлийг адил төстэй шинжээр нь зэрэгцүүлэх
·        А бол Б гэсэн бүтэцтэй
·        Яг адил гэсэн утгатай.

Mетафорыг орчин үеийн ерөнхий хэл шинжлэл, утга зохиолд уламжлалт хандлагаас өөр, тухайлбал  илүү  өргөн хүрээнд авч үздэг болжээ. Өөрөөр хэлбэл сэтгэц хэл шинжлэл, нийгэм хэл шинжлэл, танин мэдэхүй, хэл соёлын шүтэлцээний үүднээс судлах болсон байна. Когнитив буюу танихуйн хэл шинжлэлийн үүднээс метафорыг  судалсан  нь Америкийн хэл судлаач Жорж Лакофф юм. Тэрээр The contemporary theory of metaphor(1993) бүтээлдээ зүйрлэл буюу метафорын  тухай уламжлалт ойлголт зэргийг  үндэслэлгүй гэж  үзээд
1.  Өдөр тутмын хэл яриа зүйрлэлгүй, шууд утгатай.
2.  Аливаа юмыг зүйрлэлгүй шууд ойлгож байна.
3.  Яруу найрагт зүйрлэл хамгийн өргөн хэрэглэгддэг.
4.  Зүйрлэл бол зөвхөн тэдний илэрхийлэгч мөн.
5.   Зүйрлэсэн санаа нь түүний мөн чанараараа  үнэн биш. Зөвхөн шууд өгүүлсэн нь зөв гэдгийг үгүйсгэсэн байна.
Энэхүү  үгүйсгэлийн баталгааг өмнө нь Марк Жонсонтой хамтран 1980 онд хэвлүүлсэн "Metaphors we lived by" номонд гаргасан байна. Хоёр судлаач  уг бүтээлдээ " зүйрлэл нь бидний өдөр тутмын амьдралд нэвтрэн ордог бөгөөд хэл төдийгүй сэтгэхүйн үйл хөдлөлд илэрч байдаг. Бидний ерийн ойлголтын тогтолцоо мөн чанартаа зүйрлэлт бөгөөд хэл шинжлэлийн мэдээлэл дээр тулгуурлаж байдаг гэсэн дүгнэлт хийсэн байдаг. Зүйрлэл нь зөвхөн хэлний хүрээгээр өөрөөр хэлбэл үгийн хүрээгээр хязгаарлагддаггүй, хүний сэтгэх үйл явц үлэмж хэмжээгээр зүйрлэлт (The contemporary theory of metaphors, 1990, 387-415) гэсэн байна.
Эрдэмтэн Э. Равдан Д. Лакоффийн бүтээлд хийсвэр зүйрлэлийн онолын үндсэн дээр хийсэн дүгнэлтээ "Орчин цагийн хэл шинжлэл" бүтээлдээ дурдсан байна. Үүнд:
·         Зүйрлэл нь хийсвэр ойлголтыг ойлгох, түүний талаар ярьж болох чухал оньс мөн.
·         Зүйрлэл нь угтаа бол хэлний бус ой ухаанаас үүдэлтэй үзэгдэл юм.
·         Зүйрлэсэн   илэрхийлэл   нь   оюуны   хийсвэрлэлийн   өнгөн илэрхийлэл мөн.
·         Зүйрлэсэн ойлголт нь зүйрлэл биш ойлголтоос үүдэлтэй, харин бидний уураг тархины үйл ажиллагаатай холбоотой.
·         Сурвалжийн дүр, бүдүүвчийн бүтэц нь оноосон өгөгдлийн утга, бүтцэд тохирсон байдлаар шилждэг. Жишээ нь: хайр сэтгэл аялал зүйрлэлд замын эхлэл, төгсгөлтэй дүйцэж байна. Түүнийг Лакофф үл хувьсах гэж нэрлэжээ.
·         Нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн хийсвэр зүйрлэлийг эрэгцүүлэн бодох шаардлагагүй, хэрэглээнд шууд, бэлэн шинжтэй байдаг. Өөрөөр хэлбэл аливаа хүний ааш зангийн тухай өгүүлэхдээ бид багтаамжийн тухай шууд бодохгүй, шууд "Тэр ааш муутай" гэнэ.
·         Зүйрлэл нь бидний ахуй дахь юм, үзэгдлийн ижил төстэй чанар гэхээсээ илүү тэдгээрийн дүйцлээс үүдэлтэй. Сурвалж, оноосон өгөгдөл хоёр мөн чанараараа өөр хоорондоо ямар ч холбоогүй.
·         Зүйрлэлийн тогтолцоо үгийн сан төдийгүй хэлзүйд чухал үүрэгтэй.
·         Яруу найраг дахь зүйрлэл нь зүйрлэлээс үүдсэн бидний ухамсарын нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн тогтолцооны үргэлжлэл буюу өргөтгөр юм гэсэн байна. (\2005, 79)

Г. Кулиев : “Метафор  нь хэлний  гүйцэтгэдэг  бүхий л үүргийг гүйцэтгэнэ гэсэн санал дэвшүүлсэн бөгөөд  тэдгээр үүрэг нь
·          нэрлэх . Энэхүү үүргийг үгийн олон утга гэж ойлгож болно. Жишээ: аяга (уудаг), аяга (нүдний)
·          чимэглэх. Метафор нь яриаг гоёох өөрөөр хэлбэл эелдэг, боловсон болгодог. Жишээ: тахир дутуу гэхгүй хөгжлийн бэрхшээлтэй, сохор гэхгүй  хараа муутай
·          урнаар илэрхийлэх . Жишээгоо үзэсгэлэнгийн туйл, хэн нэгний  миний шүтээн гэх мэтчилэн
·         танин мэдэхүй. Жишээ: цаг хугацаа алт, дурлал бол аялалмаргааныг дайн довтлоготой зүйрлэх (ЛакоффТурнерийн  ухагдахууны  метафор)
·         заах . Мэддэггүй зүйлийг мэддэг зүйлээр дамжуулан  ойлгуулах явдал гэж ойлгож болно.
                    Адилтгал,  зүйрлэлийг зөвхөн хэлшинжлэлийн  асуудал  гэж  үздэг байсныг няцаан ДЛакофф, М. Турнер нар ухагдахууны  метафор (conceptual metaphor)-ын онол бий болгосон бөгөөд  ингэснээр  метафорын судалгаа  хэлний хүрээнээс гарч  хүний сэтгэхүй, ухамсар, танин мэдэхүй   зэргэг рүү шилжсэн гэж хэлж болно.
                    Ухагдахууны  метафор (conceptual metaphor)  хүний өдөр тутмын  энгийн амьдрал, хүний бодол, үзэл баримтлал, үйлтэй  холбоотой байдаг гэж ДЛакофф, М. Турнер нар үздэг байна. Д. Лакофф, М. Турнер нар ухагдахууны  метафорыг дараахи байдлаар ангилсан байна.

                                               

Text Box: Адилтгал
(Metaphor)
    
                                                                         
Холимог адилтгал (Mixed metaphor)
 
Text Box: Хэвшмэл адилтгал (Conventional metaphor)Text Box: Шинээр бий болсон адилтгал
(New metaphor)


 


Text Box: Хийсвэр зүйлийг  бодит зүйлтэй  адилтгах (Ontological metaphor)
Text Box: Нэг ухагдахууныг нөгөө ухагдахуунаар  илэрхийлэх адилтгал (Structural metaphor)Text Box: Ухагдахууныг орон зай заасан үгээр илэрхийлэх (Orientatational metaphor)


2.Ç¿éðëýë, àäèëòãàëûã îð÷óóëàõ òóõàé

1827 îíä øòå îð÷óóëàã÷èéí õºäºëìºðèéí òóõàéä äýëõèé åðòºíöèéã õîëáîäîã õàìãèéí ÷óõàë, àðèóí ç¿éë ãýñýí áàéäàã.
Àäèëòãàë, ç¿éðëýë буюу метафор нь  ¿íäýñòíèé ñýòãýëãýýíèé õóâüñàë, ¿íäýñíèé õýëíèé õºãæëèéí ÿâöàä áèé áîëäîã òóë ¿íäýñíèé îíöëîã á¿õèé ¿ã, õýëëýãòýé îéðòîæ î÷èõ þì. Èéìýýñ  метафор нь ¿íäýñíèé îíöëîãòîé ¿ã, õýëëýãèéã îð÷óóëàõ àðãàä çàõèðàãäàí õºðâºãäºõ ó÷èðòàé.
Ìîíãîë îð÷óóëãûí óõààíû Ìýðãýä ãàðàõ îðîí çîõèîëä ãàäààä õýëíèé ¿íäýñíèé îíöëîã ¿ã áîëîí òîäîðõîé íýð òîìü¸îã îð÷óóëàõäàà ãàëèãëàí àðààñ íü òîäðóóëãà õèéõ òàëààð äóðäñàí íü îð÷èí ¿åèéí ¿ãñèéí ñàíãèéí òîäðóóëãûí àðãà ìºí. Ìîíãîë îð÷óóëãûí óõààíä óëàìæëàãäàí èðñýí îð÷óóëãûí àðãààñ äóðäâàë:
1) ¿ñýã÷ëýí îð÷óóëàõ
2) óòãà÷ëàí îð÷óóëàõ
3) äóóðàéëãàõ àðãà çýðýã áàéæýý.
            Ýðäýìòýí Ð. ÿðáàçàð Óðàí ä¿ðñëýë áà îð÷óóëãà ºã¿¿ëýëäýý «óðàí ä¿ðñëýëèéí ç¿éðëýë, àäèëòãàëûã îð÷óóëàõ íü ºâºðìºö õýëëýãèéí àðãàòàé îéðòîæ èðíý»(1989, 85) ãýæýý. Èéìýýñ ç¿éðëýë, àäèëòãàëûã îð÷óóëàõàä ºâºðìºö õýëëýãèéã îð÷óóëàõ àðãà õýðýãëýæ áîëîõ þì. Ýíý ¿¿äíýýñ Â. Êîìèññàðîâûí áè÷ñýí÷ëýí «...ºâºðìºö õýëëýãèéã á¿ðýí ä¿¿ðýí îð÷óóëàõ àðãà íü íýã õýëíèé ºâºðìºö õýëëýãèéã íºãºº õýëíèé ò¿¿íòýé ä¿éöýõ ºâºðìºö õýëëýãýýð áóóëãàõ þì. Èíãýñíýýð óòãà ñàíààã á¿ðýí èëýðõèéëýýä çîãñîõã¿é, óðàí ä¿ðñëýë, ñýòãýë õºäëºëèéã èëýðõèéëñíèéã áóóëãàæ áîëäîã áàéíà».(1960,57)
̺í Ð. ÿðáàçàð ¿íäýñíèé îíöëîã ¿ã, õýëëýãèéã îð÷óóëàõ àðãûã ñàíàë áîëãîí äýâø¿¿ëñýí áºãººä ýäãýýð àðãà íü:
1) ãàëèãëàõ,
2) õóóëáàðëàõ áîëîí ¿ã÷ëýõ,
3) îéðîëöîî óòãàòàé ¿ã, íèéëýìæ ¿ãýýð îð÷óóëàõ,
4) òàéëáàðëàí îð÷óóëàõ çýðýã þì.
Ýðäýìòýí Ä. Äàøäàâàà îðîñ õýëíýýñ õýëö ¿ã, ç¿éð öýöýí ¿ãèéã ìîíãîë õýëíýý îð÷óóëàõàä:
1) óòãà ä¿ðñëýë, òîõèðîõ ìîíãîë áýëýí õýëëýãýýð îð÷óóëàõ,
2) óòãà÷ëàõ,
3) ¿ã÷ëýõ àðãààð îð÷óóëæ áîëíî ãýñýí ñàíàë äýâø¿¿ëñýí áàéíà.
            Ç¿éð öýöýí ¿ã íü ç¿éðëýëèéí íýãýí õýëáýð áèëýý. Èéìä Ã. Àêèì ç¿éð öýöýí ¿ãñèéí áîäèò óòãûã ãýýõã¿éãýýð
1) õóóëáàðëàí îð÷óóëàõ
2) ìîíãîë õýëíèé áýëýí ç¿éð öýöýí ¿ãýýð òºëººë¿¿ëýõ
3) çîõèîìæëîí îð÷óóëàõ àðãûã ñàíàë áîëãîñîí áàéíà.
Ç¿éðëýë, àäèëòãàë õî¸ð íü õîîðîíäîî òºñòýé àäèëàâòàð áîëîâ÷ ç¿éðëýëèéã àðàé äàëä óòãààð õýðýãëýäýã. Þì, ¿çýãäýë îëîí øèíæ òýìäãýýð îéðîëöîî áàéäàã ó÷èð õàðüöóóëëûí öàð õ¿ðýý íýí ºðãºí áàéíà.
Ôðàíöàä IV Ãåíðèõ âàí (1553-1610) òàðèà÷èí á¿õýí ñàéí ºäºð òóòàì òàõèàíû øºë óóõ, ººðººð õýëáýë õàíãàëóóí ÷èíýýëýã àìüäðàëòàé áàéãààñàé ãýæ åðººñºí ãýäýã. ¯¿íýýñ ¿¿äýí õàíãàëóóí ÷èíýýëýã áàéõ ãýäýã óòãàòàé íýãýí ç¿éðëýë ôðàíö õýëýíä ¿¿ñýæ îäîî áîëòîë õýðýãëýãäñýýð áàéíà.
“… Lhistoire de la Poule au pot et la chanson du Vert-Galant venaient y mêler des souvenirs glorieux et tout lentrain de la vieille France. (A.Daudet)-Õàíãàëóóí ÷èíýýëýã àìüäðàëûí òóõàé Àëèà ñàëáàäàé íàðûí äóó, ¿¿õ ò¿¿õ íü õóó÷íû ôðàíöûí àëäàð íýð, öîã æàâõëàíã ñàíàãäóóëäàã.
            Äýýðõ æèøýýíýýñ ¿çýõýä ç¿éðëýëèéí îð÷óóëãàä ò¿¿ãýýð èëýðõèéëñýí äàëä ñàíààã èëð¿¿ëæ îëîõ íü õàìãèéí ÷óõàë áºãººä æèíõýíý óòãûã îëñîí ¿åä öººí òîõèîëäîëä ¿ã÷ëýí îð÷óóëæ áîëîõ áà ãîëöóó áîëîìæèéí ¿ã õýëëýãýýð îðëóóëàõ íü èë¿¿ ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ áàéíà»(1996, 190-191).
            Ýðäýìòýí Ð. ÿðáàçàð àäèëòãàëûã îð÷óóëàõ àðãûí òàëààð áè÷èõäýý, «Je tombe sur un sergent, un ptit poseur, frais comme loeil, à lorgnon dor, - des lunettes à galon (H.Barbusse)Øèë íü õ¿ðòýë àëòëàã òóÿàòàé, àëòàí õ¿ðýýòýé øèë ç¿¿ñýí, áîëñîí àëèì øèã öýë çàëóó, òóíèðõóó íàìõàí ò¿ð¿¿÷ ð¿¿ áè óõàñõèéâ. Ôðàíö÷óóä áàðüñàí çàãàñûã øèíýõýí áóþó õóó÷èðñíûã íü ò¿¿íèé í¿ä õýð çýðýã ãýðýëòýæ áàéãààãààð íü ¿íýëæ öýãíýäýã áîëîõîîð ãýðýëòñýí í¿ä ãýæ õàðüöóóëñíûã ìîíãîëîîð áîëñîí àëèì øèã ãýæ îð÷óóëàõ íü àðàé îéëãîìæòîé áèçýý.
Çàðèì õàðüöóóëëûã ¿ã÷ëýí îð÷óóëñíààð îëîí õýëíèé ºâºðìºö õýëëýãèéí øèíæòýé áîëñîí áàéäàã. Ìîíãîë÷óóäûí í¿äíèé öºöãèé ìýò õàéðëàõ ãýäýã ç¿éðëýëèéí õóâü çàÿà èéìýðõ¿¿ áàéíà. Ò¿¿íèéã ôðàíöààð garder comme la prunelle de ses yeux, îðîñîîð áåðå÷ü êàê çåíèöó îêà ãýæ õýëäýã íü ¿ã ¿ãýýðýý á¿ðýí òîõèð÷ îëîí óëñûí øèíæòýé õýëëýã áîëñîí áàéíà.
Äýýðõ æèøýýíýýñ ¿çýõýä õàðüöóóëëûã õàì ñýäâèéã õàðãàëçàí èõýâ÷ëýí ¿ã÷ëýí îð÷óóëæ áîëîõ áîëîâ÷ áàñ ººð ¿ãýýð îðëóóëæ áîëîõ áàéíà». (1996,189-190)
Метафорыг сайн, оновчтой орчуулбал хэл найруулга нарийсан чамбайрч, утга санаа уран дүрслэл нь товойн тодорч, уншихад урамтай, хэлэхэд эвтэй, сонсоход уянгатай болдог байна.
Ç¿éðëýë íü øèíýýð îëæ ìýäñýí ç¿éëèéã øèíýýð íýðëýñýí íýðëýëò þì. Ýíýõ¿¿ øèíý íýðëýëò òóõàéí õýëýíä ºìíº íü áàéñàí áýëýí õýðýãëýãäýõ¿¿íèé òóñëàìæòàéãààð áèé áîëîõäîî óòãûã íü èõýä õèéñâýðëýäýã. Àëèâàà õýëíèé ç¿éðëýë íü òóõàéí õýëýýð õàðèëöàã÷ ¿íäýñòíèé òàíèí ìýäýõ¿é, ñýòãýëãýýíèé õóâüñàë, õºãæëèéí ¿ð ä¿íä áèé  болохоор эх зохиолыг бичсэн хэл, орчуулж байгаа хэл-эх хэл буюу монгол хэлэнд хэлбэр, агуулгынхаа хувьд тохирохтой үгүйтэй байдаг. Иймээс  дээр дурьдсан  аргыг нэгтгэн метафорыг орчуулахдаа
1.    хуулбарлан үгчлэх / шууд хөрвүүлэх/ болох боломжтой.  Юм, үзэгдлийг  адилтгаж, зүйрлэж байгаа цаад үзэгдэл, юм зэрэг нь хоёр хэлэнд тохирч байвал хуулбарлах аргаар шууд орчуулж болно. Заримдаа үгчлэн орчуулснаар олон хэлний өвөрмөц хэллэгийн шинжтэй болсон байдгийн нэг илрэл нь доорхи жишээ харуулж байна. Жишээ: Монголчуудын "нүдний цөцгий мэт хайрлах" гэснийг Guard like the apple” гэдэг нь  үг, үгээрээ бүрэн тохирсон байна.
2.    Мөн утга дүйлгэн орчуулж болох юм. Ингэснээр хоёр хэлний хэрэглүүр бүр заавал тохирч байх албагүй ч  эх зохиолын агуулгыг орчуулж байтаа хэлээр бүрэн төгс гаргаж чадах бөгөөд  орчуулгын хэлний  хэм хэмжээ,  найруулга зүй, түүний  горимд   нийцэх боломжтой.
3.    Утга ойролцоо буюу тохирох хэллэгээр тайлбарлан орчуулахад утгыг илтгэн гаргахад эх зохиолын санааг бүрэн дамжуулж болох  сайн талтай ч  үргэлж хэрэглэх арга биш бөгөөд эх хэлний эмх цэгц, найруулгад  нь харш байж болох талтай. Ингэх нь  үндэстний тус бүрийн   сэтгэхүй болон зан заншил онцлог, өвөрмөц гэдгийг нотлох мэт.
4.    Ном зүй:

1.        Î. Àäúÿà, Ä.Äàøäàâàà áà áóñàä, Îð÷óóëãûí ãàðûí àâëàãà, ÓÁ, 1983
2.        Î.Àäúÿà, Ä.Äàøäàâàà áà áóñàä, Îð÷óóëãûí ãàðûí àâëàãà, ÓÁ, 1983
3.        Ã. Àêèì, Ìîíãîë ºâºðìºö õýëöèéí òîâ÷ òàéëáàð òîëü, Óëààíáààòàð, 1982
4.        Ã. Àêèì, Îð÷óóëãûí ñàíã óóäëàõàä, Óëààíáààòàð, 1984
5.        Ä. Áàäàìäîðæ, Îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýëíèé óòãàñóäëàëûí ¿íäýñ, Óëààíáààòàð, 1997
6.        Ä. Áàäàìäîðæ, Ìîíãîë õýëíèé óòãàñóäëàë, Óëààíáààòàð, 2001
7.        М. Базаррагчаа ,“Монгол хэл”, Улаанбаатар, 2000
8.        Æ. Áàÿíñàí,”Соёл, хэл, үндэстний сэтгэлгээ”, Улаанбаатар,2002
9.        Æ. Áàÿíñàí, Ø.Îäîíòºð, Õýë øèíæëýëèéí íýð òîìú¸îíû ç¿éë÷èëñýí òàéëáàð òîëü, Óëààíáààòàð, 1995
10.     Ø.Ãààäàìáà, Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îîíû ñóäëàëûí çàðèì àñóóäàë, Óëñûí õýâëýëèéí ãàçàð, Óëààíáààòàð,1990
11.     Ø. Ãààäàìáà, Óòãà çîõèîëûí îíîëûí ¿íäýñ, Óëààíáààòàð, 1989
12.     Ð. ÿðáàçàð, Îð÷óóëãûí îíîë, äàäëàãûí ¿íäýñ, Óëààíáààòàð,1996
13.      Ð. ÿðáàçàð, Óðàí ä¿ðñëýë áà îð÷óóëãà, Îð÷óóëàõ ýðäýì ¹6, Óëààíáààòàð,1989
14.     Ö. Äàìäèíñ¿ðýí, Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî, ÓÕÃ, Óëààíáààòàð, 1990
15.     Ý. Ðàâäàí, Îð÷èí öàãèéí õýë øèíæëýë, Óëààíáààòàð, 2005
16.     Ö. Ñ¿õáààòàð, Ìîíãîë õýëíèé íàéðóóëãà ç¿é, Óëààíáààòàð, 1998
17.     ß. Öýâýë, Ìîíãîë õýëíèé òîâ÷ òàéëáàð òîëü, Óëààíáààòàð, 1966
18.     Â. Í. Êîìèññàðîâ, ß. È. Ðåöêåð, Â. È.Òàðõîâ, Ïîñîáèå ïî ïåðåâîäó ñ àíãëèéñêîãî ÿçûêà íà ðóññêèé, Ìîñêâà, 1960
19.     I. R. Galperin, Stylistics, Moscow, 1981         
20.     H. Kuribayashi, Choijinjab, Word-and Suffix-Index to the Secret History of the Mongols, the Center for Northeast Asian Studies Thohoku University,2001, Sendai
21.     L. Ligeti, “A mongolok titkos története”, Budapest,1964
22.     I. de Rachewiltz,Index of the Secret history of the Mongols, Indiana University Publications, Uralic and Altaic Series, Vol.121,Bloomington, 1971

Метафорын орчуулга лекцийн хавсралт 
Ë.Ëèãåòèéí
ãàëèã
Ï. Ïåëëèîãèéí
ãàëèã
Ï. Ïåëëèîãèéí

         орчуулга

Ä.Öýðýíñîäíî-ìûí îð÷óóëãà
Ö.Äàìäèíñ¿ðýíãèéí õºðâ¿¿ëýã
Ì-Ä.Ýâýí, Ð.Ïîï íàðûí îð÷óóëãà
F.W.Cleaves 1982
Доржготов Эрэндоо 2006






21.šira gü’ün... qarurun naran sara-yn kili-yer
šira noqai metü šičabaljaju qarqu bülee
21. šira gü’ün... qarurun naran sara-yïn
kili-yär
šïra noqai
mätü
šïčabaljaju
qarqu bülä’ä.

21. ...quand il sortait, il sortait en rampant,
tel un chien jaune, dans les rais du soleil [ou ]de la lune.
21.Ãàðàõäàà [òýð õ¿í] íàðàí ñàðíû çàâñðààð
øàð íîõîé ìýò øàçâàëçàí ãàðàõ áºë㺺.

21.Òýð õ¿í, ãàðàõ íàð ñàðíû õèëýýð
øàð íîõîé ìýò øàðâàëçñààð ãàð÷ îäíî.


21.Quand il sortait, c’est en rampant ,
tel un chien jaune, sur un rayon de lune ou de soleil qu’il sortait.
21. When he went out, like a yellow dog he was wont to crawl out by the beams of the sun or moon.
21. He scamperd just like the quality yellow dog wags its tail






22.
tuqar-un tabun müsüt metü qaqča qaqča boluasu
tere niji’el müsüt
metü ken-e
ber kilbar-a ququldaqun
ta tere
čuqtai müsüt
metü qamtu
niken eyeten
bolu’asu
ken’e ber kilbar-a yekin bolqun ta ke’ebi

22.
tuqar-un tabun müsüt mätü qaqča qaqča boluasu
tärä niji’äl müsüt mätü kän-ä bär kïlbar-a ququldaqun ta.
tärä
čuqtai müsüt mätü qamtu nikän äyätän boluasu kän-ä bär kïlbar-a yäkin bolqun ta kä’äbi.

22.
Tel les cinq bois de
flèches
de tout à l’heure, si
vous êtes
chacun seul,
il sera facile
à quiconque de
vous briser
comme chacun
de ces bois de flèches, si
vous êtes ensemble et d’accord
commun comme
ces bois de flèches liés, à qui donc
serait-il
facile de vous
[détruire]?
22.
Òà íàð ñàÿûí òàâàí ñóì ìýò ãàíö ãàíöààð áîëâîë ò¿ð¿¿÷èéí ñóì ìýò õýí á¿õíýý õÿëáàðõàí äèéëýãäýíý.
Òýð áàãöàëñàí ñóì ìýò õàìò íýãýí ýåýð ÿâáààñ òà íàð õýíä ÷ ÿàõàí õÿëáàðõàí ¿ë äèéëäýãäýíý

22.
Òà íàð ãàíö
ãàíöààð ñàëáàë
íýæýýä ñóì ìýò
õ¿íä õÿëáàðõàí
äèéëýãäýíý.
Òà íàð ýâ ýåý
íýãòãýâýë, òýð áàãëàñàí òàâàí ñóì ìýò áýõ áîëæ, õýíä ÷ õÿëáàð
äèéëäýõã¿é
áîëíî
22.
Si vous êtes
Chacun seul,
comme ces cinq
bois de flèches, comme
eux, quiconque
pourrait
aisément vous
briser. Mais si, comme ce
faisceau de
bois de flèches,
vous
êtes unis et
en bonne entente,qui
pourrait
aisément vous
briser?
22. If, like the five arrow shafts of a little while ago, ye be each alone  like those  single arrow shafts bound in the  bundle, how will ye easily be [broken] by any one
22. If, each of you keeps to himself, like those single arrow shafts, anybody shall easily defeat you. If you remain together in amity, like the bound arrow shafts, none can vanquish you.






31.
hörene ümere [19b]-eče kei boluasu qarčïqai-bar barï’uluqsan noquit galawud-un
ödün hüsün anu
burqaliq časun metü butaraju keyisjü iremü ede oyira büyyü
31.
höränä ümärä-äčä käi boluasu qarčiqai-bar bariuluqsan noquit galawud-un ödün hüsün anu
burqalïq časun mätü butaraju käyisjü irämu ädä oyïra büyüjä.
31.
...mais quand le vent souffle du Nord-Ouest,
les plumes et le duvet des canards et des oies qu’il fait prendre à son épervier viennent [ici] dispersés et chassés
comme la neige dans une tempête, ce doit être par là.
31.
Áàðóóí õîéíîîñ ñàëõè ñàëõèëàõàä õàðöàãààð áàðèóëñàí
íóãàñ, ãàëóóäûí ºä
ñºä íü
öàñ áóðãèíàõ ìýò áóòàð÷ õèéñýæ èðíý.

31.
Áàðóóí õîéíîîñ ñàëõè ñàëõèëáàë ò¿¿íèé õàðöàãààð áàðèóëñàí íóãàñ, ãàëóóíû ºä ñºä íü
öàñ ìýò áóòàð÷ õèéñýæ èðíý.

31.
Lorsque souffle le vent du nord-ouest ,
le duvet et les plumes des canards et des oies que son autour a attrapés volent jusqu’ici comme flocons de neige dans la tempête.Il doit demeurer près d’ici.
31.
If, there be a wind from the northwest the feathers and down of the ducks and geese which he hath made to be caught by the falcon scatter and blow hither like a whirlwind of snow.
31.
But when the wind blows from the northwest, the buff and feathers of the ducks and geese caught by his hen goshawk are strewn and flown over here like swirling snow.






33. aqa aqa
beye teri’ütü de’el jaqatu sayin ke’ebe
33. aqa aqa
bäyä täri’ütü dä’äl jaqatu sayïn kä’äbä.
33.
Frère aîné,frère aîné!
C’est bien quand un corps a une tête, quand un vêtement a un col.
33.
Àõàà, àõàà!
Áèå òýðã¿¿òýé, äýýë çàõòàé íü ñàéí
33.
Àõ àà, àõ àà,
áèå òýðã¿¿òýé, äýýë çàõòàé íü ñàéí
33.
Aîné, aîné!
Il est bon qu’un corps ait une tête et qu’une robe ait un col.
33. [if] a body have a head, [it is good]  [if] a garment have collar [it is good]
33. My Brother, my brother, it is better that if head is on it is body collar is on it is garment.






41.
Čiduqul-bökö emes olotu bülee
kö’ün inu
mene metü törele

41.
Čïduqul-bökö
ämäs olotu bülä’ ä.
kö’ün ïnu
mänä mätü töräbä.

41.
Čïduqul-bökö eut beaucoup de femmes, et ses fils
naisseient comme à chaque instant.
41.
...×èäõ¿ë áºõ ýìñ îëîíòîé áºë㺺.պ⿿ä íü
ìýíý ìýò [îëîí] òºðºâ.
41.
Ç¿òãýë áºõ
îëîí ýì àâñàí
òóë õºâ¿¿í íü
ìàíàí ìýò (îëîí) òºðºâ.

41.
C’est son fils Ciduqul-le-Lutteur, qui eut beaucoup d’épouses et dont la progéniture naissait en vaste nombre.
41. Chidiqul-boku was one whose wives were many. His sons were born as if in heaps.
41. The son of Chidiqul-boku the wrestler8 who had many wives and whose sons  were  in great numbers like spawn






62. Dei-sečen
ügülerün ene ko’ün činu
nidün-tür-i-yen qaltu
ni’ur-tur-iyan geretü
ko’ün büi

62. Däi-säčän
ügülärün änä ko’ün čïnu
nidün-tür-i-yän qaltu
ni’ur-tur-ïyan gärätü
ko’ün büi

62.Däi-säčän dit:
”Ce tien fils
est un fils
dont
les yeux
ont du feu et
dont le visage
a de l’éclat.

62.Äýé ñýöýí
ºã¿¿ëð¿¿í:
“Ýíý õºâ¿¿í
÷èíü
Í¿äýíäýý ãàëòàé,
Í¿¿ðýíäýý
ãýðýëòýé
õºâ¿¿í áàéíà.”

62.Äýé ñýöýí
ºã¿¿ëð¿¿í:
“Ýíý õºâ¿¿í
÷èíü í¿äýíäýý
ãàëòàé,
í¿¿ðýíäýý
ãýðýëòýé
õºâ¿¿í áàéíà.”
62.- Ce fils-là,
dit Dei-le-
Sagace, c’est
un fils
Qui a du feu
dans les yeux
Et de l’éclat
sur le visage!
62. De Secen spake, he said “This son  is a son With fire in his eyes,
With light in his face”
62. Dei sechen said: “Your son has
A  fire in his eyes
And a light in his face






76.Tayyičiut aqa de’ü-yeen qašiu ker [8b] aburaqun bida keejü büküi- tür erte
Alan eke-yin tabun kö’üt metü yekin eye üge’ün büi ta bütügei ke’ebi
76. Tayïčï’ut aqa dä’ü-yä’än (yä’än corr.) qašï’u ker [8b] aburaqun bïda kä’äjü büküi-tür
Alan äkä-yin tabun kö’üt mätü yäkin äyä ügä’ün büi ta bütügäi kä’äbi
76. Alors que nous nous demandons de quelle manière nous vengerons notre insulte avec les frères aîné et cadet les Tayïčï’ut, comment êtes-vous en désaccord , tels jadis les cinq fils d’Alan-äkä?
76. Òàé÷óóä íàðààñ ºøººãºº áèä õýðõýí àâíà õýìýýæ á¿õèéä ýðòíèé
Àëàí ãîî ýõèéí òàâàí õºâ¿¿ä ìýò òà íàð ÿàõàí [èíãýæ] ýå ¿ã¿é áóé?
76.Èéì áîë áèä òàé÷óóä íàðààñ ÿàæ ºøºө㺺 àâ÷ ÷àäíà. Óðüäûí
Àëóí ýõèéí òàâàí õºâ¿¿ä ìýò ÿàãààä ýâ ýåã¿é áîëîâ?

76. Alors que nous nous demandons comment venger l’amère offense des aînés et cadets Princes, comment être en désaccord
comme jadis les cinq fils de Mère Garance?
76. How shall we avenge the bitherness of our Tayiciud brethren why are you without accord as formery the five sons of Mother Alan? Do you not
76. When we ask ourselves how to take vengeance for outrage committed by our Taichiud kinsmen, how can, you be at odds with each other, like the five sons of great grandmother Alan? Stop it.






78.
ene qarbisu-
ban qajaqu
qasar noqai
metü qada-tur [11b]
dobtulqu
78.
qarbïsu-ban qajaqu
qasar
noqaï mätü.

78.
Tel le chien qasar
qui mord sa placenta,

78.
Õàðáèñàà õàëüñ íàâ÷àà) õàçàõ
Õàñàð
íîõîé ìýò




78.
Õàâèðãà õàçàõ

Õàð íîõîé ìýò,


78.
Comme le chien
molosse
déchirant son délivre,


78. [Even] as the Qasar dog which biteth his own  afterbirth
78. Like a qasar dog  swallows its afterbirth








No comments:

Post a Comment

There was an error in this gadget