Wednesday, May 2, 2018

Англи хэлний улсын олимпиадын шилдгүүд тодорчээ



МУИС-иас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Монголын нийт их, дээд сургуулийн оюутнуудын англи хэлний улсын олимпиад 2018 оны  4 дүгээр сарын 21-ний өдөр амжилттай болж өндөрлөлөө.
Тус олимпиад нь мэргэжлийн болон мэргэжлийн бус ангилалд хоёр үе шаттай явагддаг бөгөөд энэ удаад улсын болон хувийн хэвшлийн 22 их, дээд сургуулийн оюутнууд оролцжээ. Мэргэжлийн ангилалд А.Мөнхзул (МУБИС), Э.Батхишиг (ХИС), Х.Талгат (ХИС) эхний гурван байрыг, Халиун (МУИС-ХУС) тусгай байрыг эзэллээ. 
Хоёр, гуравдугаар байрт шалгарсан Э. Батхишиг, Х. Талгат нар Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургуульд суралцдаг бөгөөд Англи хэлний багш-орчуулагчийн ангийн оюутан Х.Талгат тус олимпиадад гурван жил дараалан тэргүүн байруудыг эзэлж англи хэлний мэдлэг чадвараараа манлайллаа.

Э. Батхишиг, Х. Талгат нартаа сурлагын өндөр амжилтыг хүсэн ерөөе.

ХИС-ийн Хэл Соёлын Сургууль,
Англи хэлний тэнхим, 
Орчуулгын клуб

Tuesday, May 1, 2018

Ном бол ертөнцийг харах цонх гэдэг.  Сургамжит өгүүллэг хэдийгээр богино ч бидний амьдралыг өөрчлөх гайхалтай хүч, ухаарал хайрладаг билээ. Тийм сургамжит үлгэр өгүүллэг хэдийг орчуулан та бүхэнд хүргэж байна. ХИС-ийн 4-р курсын оюутан Б.Болорчимэг, Д. Даваасүрэн, Г.Үенч, Ц.Цэндмаа нар орчуулав.



THE BIRD WITH TWO HEADS
Long, long ago, there lived a strange bird in a huge banyan tree. The tree stood beside a river. The strange bird had two heads, but only one stomach.
Once, while the bird was flying high in the sky, he saw an apple shaped fruit lying on the bank of the river. The bird swooped down, picked up the fruit and began to eat it. This was the most delicious fruit the bird had ever eaten.
As the bird had two heads, the other head protested, "I'm your brother head. Why don't you let me also eat this tasty fruit?"
The first head of the bird replied, "Shut up.You know that we've only one stomach. Whichever head eats, the fruit will go to the same stomach. So it doesn't matter as to which head eats it. Moreover, I'm the one who found this fruit. So I've the first right to eat it."
Hearing this, the other head became silent. But this kind of selfishness on the part of the first head pinched him very much. One day, while flying, the other head spotted a tree bearing poisonous fruits. The other head immediately descended upon the tree and plucked a fruit from it.
"Please don't eat this poisonous fruit," cried the first head. "If you eat it, both of us will die, because we've a common stomach to digest it."
"Shut up!" shouted the other head. "Since I've plucked this fruit, I've every right to eat it."
The first head began to weep, but the other head didn't care. He wanted to take revenge. He ate the poisonous fruit. As a result both of them died.



Хоёр толгой, нэг ходоодтой шувуу
Эрт урьдын цагт  голын хажууд том сагалгар модон дээр нэгэн  хачин  жигтэй шувуу амьдран суудаг  байжээ. Тэрхүү хачирхалтай шувуу нь хоёр толгойтой хэрнээ ганц  ходоодтой юмсанжээ. Нэгэн  удаа тэрээр нисэж яваад  голын эрэг дээр алим шиг хэлбэртэй жимс  байхыг  хараад  түүнийг авахаар яаран доош нисэв. Энэ  түүний  идэж байсан хамгийн амттай жимс байсан учир бүгдийг нь идэж орхив.
Ах  толгой  нь  түүнээс: Би чиний ах байтал  яагаад надад амсуулсангүй вэ? хэмээн асуухад,
 Дүү толгой нь : Дуугүй бай, бид хоёр нэг ходоодтой гэдгийг чи сайн мэднэ дээ.  Тиймээс  хэн нь  ч идсэн ялгаагүй нэг л ходоодруу орох учир хэн  идэх нь тийм ч чухал биш тэгээд ч би түүнийг олсон тул  идэх нь зөв хэмээн хариулав .  Ах  толгой нь түүнийг сонсоод ахин ямар нэгэн зүйл хэлсэнгүй. Энэ нь  дүү толгойн аминч үзлийн нэг илрэл юм.  Хэдэн өдрийн дараа  нисэж  яваад ах толгой нь модны дэргэд хортой жимс байхыг хараад авхаар яаран доош нисэв.  
Үүнийг мэдсэн дүү толгой:  Битгий идээч  хэрэв та түүнийг идвэл хоёул тэр дороо л үхнэ шүү дээ.  Бид чинь нэг л ходоодтой  шүү дээ хэмээн өрөвдөлтэйгээр уйлан гуйхад,
 Ах толгой нь:  Дуугүй бай би олсон болохоор идэх нь зөв.  Үүнийг сонсоод дүү толгой нь цурхиран уйлсан боловч ах толгой нь түүнийг огтхон ч тоосонгүй идэж орхив.  Удалгүй  тэд  хоёулаа үхсэн  гэдэг.
Сургамж:  Гэр бүл болон ойр дотны хүмүүс хоорондоо ямар ч тохиолдолд эв найрамдалтай байхыг сургамжилсан байна.

The bridge

Once upon a time two brothers who lived on adjoining farms fell into conflict. It was the first serious rift in 40 years of farming side by side. They had been sharing machinery, trading a labor and goods as needed without a hitch. Then the long collaboration fell apart. It began with a small misunderstanding and it grew into a major difference which exploded into an exchange of bitter words followed by weeks of silence.  
 One morning there was a knock on elder brother’s door. He opened it to find a man with a carpenter’s toolbox. “I am looking for a few days of work”, he said. “Perhaps you would have a few small jobs here and there. Could I help you?”  “Yes!” said the elder brother. “I do have a job for you. Look across the creek at that farm. That’s my neighbor, in fact, it’s my younger brother and we don’t get along. Last week he dug a wider passage for water into his farm. But he ended up creating a very wide creek in between our farms and I am sure he did it just to annoy me. I want you to build me something so that we don’t have to stand and see each other’s face from across.” The carpenter said “I think I understand the situation. I will be able to do a job that will please you.” The elder brother had to go to town for supplies, so he helped the carpenter get the materials ready and then he was off for the day. The carpenter worked hard all that day measuring, sawing, nailing.     
 At sunset when the elder brother returned, the carpenter had just finished his job. The elder brother’s eyes opened wide and his jaw dropped. It was not what he had even thought of or imagined. It was a bridge stretching from one side of the creek to the other! A fine piece of work, beautiful handrails. And to his surprise, his younger brother across the creek was coming to meet him with a big smile and arms wide open to hug him.
“You are really kind and humble my brother! After all I had done and said to you, you still shown that blood relations can never be broken! I am truly sorry for my behaviour”, the younger brother said as he hugged his elder brother. They turned to see the carpenter hoist his toolbox on his shoulder. “No, wait! Stay a few days. I have a lot of other projects for you,” said the older brother.  “I’d love to stay on”, the carpenter said, “but, I have many more bridges to build!”
Moral: There is no shame in accepting your mistake or forgiving each other. We should be kind and humble. We should try to stay together as a family and not break away from it over the petty arguments.

  
Гүүр
Эрт урьдын цагт нэгэн  ах, дүү тариачин  эвтэй  найртай   амьдран суудаг байжээ.  40 жилийн турш  эвтэй найртай амсхийх завгүй амьдарч тариалангийн  багаж хэрэгсэлээ  бие биедээ хуваалцан  хэрэглэсээр иржээ. Багахан маргаанаас болж үүссэн буруу ойлголцол нь яваандаа  даамжирсаар ах дүүсийн харилцааг таслав.  Нэгэн өглөө ахынд нь  мужааны багаж барьсан залуу гэнэт зочлон ирж,
Гэрийн эзнээс:  Би ажил хайж яваа юм аа. Танд надаар хийлгэх  ажил байгаа юу?  Би өөрийн чадах чинээгээрээ танд туслах болно гэхэд,
Ах нь:  Бололгүй яахав,  надад танд тохирох нэг ажил байгаа шүү. Та тэр тариалангийн хажуудах жижигхэн горхийг харж байна уу? Тэр манай хөрш,  үнэндээ дүүгийнх маань байгаа юм. Бид муудалцачихсан байгаа юм. Өнгөрсөн долоо хоногт дүү маань тариаланд хүрсэн өргөн шуудуй ухчихсан юм.  Энэ хэт өргөн болчихсон болохоор бид бие биенийдээ очиж чадахгүй байна.  Дүү маань намайг уурлуулах гэж ингэсэн гэдэгт би бат итгэлтэй байна.  Бид хоёрыг эвлэрүүлж тус болох ямар нэгэн зүйл хийж өгөөч гэхэд ,
 Мужаан : -  Миний хийсэн  зүйл  таны сэтгэлд нийцнэ гэдэгт итгэлтэй байна.
 Ах нь   хоол хүнс болохуйц жижиг сажиг материалыг бэлдэхээр хот руу явжээ. Мужаан бүхий л өдрийн турш газрыг нарийн хэмжиж,  хөрөөдөж, хадаж өнгөрөөв.  Нар шингэж, үдшийн бүрий болж ах нь гэртээ ирэхэд өнөөх мужаан хийх ёстой ажлаа бүгдийг нь  хийж дуусгачихсан байв. Түүний  төсөөлж байснаас тэс өөр зүйл байсанд  нүд нь орой дээрээ гарах шахав.  Мужаан  ах, дүү хоёрыг хооронд нь холбосон гоёмсог бариултай , сүрлэг сайхан гүүр барьсан байжээ.  Ах нь гайхшран зогсож  тэрхүү гүүрийг харж байтал өөдөөс нь  нэгэн хүн ирж байхыг харав.  Анхааралтай хартал түүний дүү болох хөрш нь гараа алдлан дэлээд гүүрний нөгөө талаас түүнийг чиглэн гүйн  ирж байлаа.  Миний  танд  хийсэн олон буруу үйлдлүүд, хэлсэн муухай үгнүүдийн оронд  ийм гайхалтай гүүрийг барьж  байдаг та ямар ухаантай юм бэ? хэмээн түүнийг чангаас чанга тэвэрлээ. Тэд гэнэт ухаан орон эргэн харвал өнөөх мужаан  багажны хайрцгаа мөрөндөө үүрсээр явж байна гэнэ.
 Дүү :  Та битгий яваач, дахиад хэдэн өдөр үлдээч? бидэнд таниар хийлгүүлэх  хэдэн ажил байна гэхэд ,
Мужаан : Би та нартай дуртайяа үлдмээр л байна.  Гэхдээ надад барих ёстой маш олон гүүр байгаа болохоор үлдэж чадахгүй нь ээ... гэж гэнэ.
Сургамж:  Алдаа гаргасанаа хүлээн зөвшөөрөх нь тийм ч ичмээр зүйл биш юм. Харин ч энэрэнгүй, хүлцэнгүй  байж бие биенийгээ уучилдаг байх хэрэгтэй. Бид гэр бүл хэмээх хамгийн аугаа зүйлийнхээ учир утгыг хадгалах ёстой болохоос биш аахар шаахархан асуудлуудаас болж бие биенийхээ сэтгэлийг шархлуулах шаардлаггүй.



Хэзээд чамайг хайрлах үнэнч найз
Кришна бурхан болон Судана нар багын сайн найзууд байжээ. Кришнагийн амьдрал цэцэглэн хөгжиж баян чинээлэг болсон ч Суданагийн хувьд тийм байсангүй. Тэрбээр Брахмэн мужид жижигхэн навсгар байшинд эхнэр хүүхдийн хамт амьдран суудаг байжээ. Судамагийн гуйлга гуйж амьдралаа залгуулан хоногийн бор хоолоо олдог ч энэ нь түүний гэр бүлийг цатгадаггүй байв.  Энэ амьдрал нь хэцүү байсанд  эхнэр нь багийн найз Кришнагаас очиж тусламж гуйхыг хүсэв. Судама тусламж гуйхаас санаа зовж байсан ч хүүхдүүдээ өлсгөх хэцүү байсан учир явахаар болж тэгээд эхнэр нь хөршөөсөө будаа зээлж Кришнагийн дуртай цагаан будааны зууш хийгээд Судамад өгчээ.
Тэрээр Дхарака хотод ирээд алт мөнгөөр бүтээж, эрдэнийн чулуугаар чимэглэсэн хотыг харан урьд хэзээ ч ийм зүйл харж байгаагүй тул алмайран зогслоо.  Ноорхой хувцастай Судамаг ордны дааман хаалган дээр ирэхэд хамгаалагчид  түүнийг үл ойшоосон байдалтай хаалгыг хаан зогсжээ. Тэрээр хамгаалагчдад Кришнагийн багийн найз түүнтэй уулзахаар ирсэн гэдгийг мэдэгдэхийг гуйжээ.  Хамгаалагч түүнийг дорд үзэж байсан ч эзэндээ мэдэгдэл хүргэхээр явлаа. Судамаг ирсэнийг сонсоод Кришна хийж байсан зүйлээ орхиод түүнтэй уулзахаар хөл нүцгэн яаран гүйв. Кришна Судамаг чангаас чанга тэврээд ордондоо урин  дотны анд нөхрөө дайлж гарав. Судама Кришнаг баян чинээлэг амьдарч байгааг хараад түүнд зориулж авчирсан бэлэгээ өгч зүрхэлсэнгүй. Гэвч Кришна түүнийг өөрөөсөө ч илүү сайн мэддэг болохоор түүнээс бэлгээ авахыг хүсжээ. Тэд бага насныхаа хөгжилтэй үеүүдийг дурсан ярьцгааж инээлдэн Судама найзынхаа өгөөмөр сайхан сэтгэлд автаж түүнээс тусламж гуйж чадахгүй байв. Судама гэртээ ирэхэд умгар жижигхэн  гэр нь сүрлэг сайхан орд харш болон хувирч, эхнэр хүүхдүүд нь гоёмсог хээнцэр хувцас өмссөн байхыг хараад, юу ч хэлээгүй байхад юу хэрэгтэй байгааг мэдээд бүхнийг өгсөн Кришна шиг үнэнч найзтайдаа өөрийгөө энэ хорвоогийн хамгийн азтай хүн  болохоо ойлгожээ.
Сургамж: Нөхөрлөлд баян ядуугийн ялгаа байдаггүй. Тэд таныг зовж ядарсан үед туслах  байж байдаг.



Эхийн хайр
Хотын захад нэгэн жижигхэн тосгонд  Ник  хүү ээжтэйгээ амьдран суудаг байжээ.  Ээжийнх нь нэг нүд хараагүй учир ээжээсээ ихэд ичдэг төдийгүй үзэн яддаг байв.  Нэгэн  өдөр ээж нь хүүгийнхээ сургууль дээр очтол хүү ихэд уурлав.  Хүүгийн найзууд түүнээс:  Танай ээж нэг нүдтэй юм уу? гэж асуухад,
Хүү ээжээсээ:  Та яагаад нэг нүдтэй юм бэ?  Таны нэг нүд яагаад байхгүй байгаа юм бэ?  гэж асуухад, ээж нь юу ч хэлсэнгүй.  Ник ээжийгээ үзэн яддаг тул амьдралаас нь  алга болоосой хэмээн боддог байв.  Нэгэн шөнө хүү ус  уухаар  гал тогооны өрөө рүү ороход ээж нь уйлаад сууж байжээ.  Үүнийг хараад хүү хурдан том болж гэрээсээ явахыг улам их хүсэх болов.  Ингээд хүү сайн сурсаар  амжилтанд хүрч,  хотруу ажиллахаар ээжийгээ орхин явлаа.  Хүү шаргуу ажиллаж сайхан  ажилтай, гэр бүлтэй болон аз жаргалтай сайхан амьдарч байв.  Нэгэн өдөр  ээж нь хүүгийндээ ирэхэд хүү нь их л гайхан танихгүй дүр эсгэн: Та хэн бэ?  Манайд юу хийж байгаа юм бэ? гэж асуухад,  
Ээж  нь : Уучлаарай  айл андуурсан байна гээд танихгүй дүр үзүүлэн хаалгыг нь зөөлөн хаахад,
Хүү гэр бүлийнхэндээ ээжийгээ уулзуулахыг төдийлэн сайшаадаггүй тул их л баяртай байв.  Энэ явдлаас хойш  удалгүй тэдний ангийнхан уулзахаар болсон тул хүүг уулзалтанд ирэхийг хүссэн урилга явуулсан байв.  Хүү урилгыг хүлээж аваад хөл нь газар хүрэхгүй баярлан,  удаан уулзалдаагүй ангийнхантайгаа  уулзахаар  сургуульруугаа явж байтал зам дээр хэн нэгэн  байхыг хараад ойртон очиход түүний ээж гартаа цаас барин хэвтэж байв.  Тэрхүү  цаасыг задлахад  түүнд зориулагдсан  захиа  байлаа .  Хүү захиаг нээн уншихад:
 Хайрт  хүү минь,   хэлэлгүй очсонд  уучлаарай, өнгөрсөн жилүүдэд чамтай уулзаагүй болохоор сэтгэл минь бэтгэрч байлаа.  Миний хүү бага  байхдаа осолд орж нэг нүдгүй болсон.  Ээж нь чамайг нэг нүдтэй амьдруулахыг хүсээгүй учир өөрийнхөө нүдийг өгсөн юм шүү.  Хүүгээ энэ  хорвоог ээжийнхээ нүдээр харж  байгаад ээж нь сэтгэл өөдрөг байдаг юм.  Чамайг надад уурлах бүрт  энэ бол миний хүүгийн намайг хайрлах хайр хэмээн бодож, чинийхээ хүүхэд байхдаа ээжийгээ тойрон гүйж тоглодог байсныг үргэлж дурсан санадаг хэмээн бичсэн байхыг  уншаад  хүү цурхиран уйлж ээждээ муухай ханддаг байсандаа өөрийгөө зүхэж, ээж нь түүний төлөө амьдралаа золисон цорын ганц хүн болохыг ухаарчээ.


Хонь гахай хоёр
Нэгэн нартай өдөр хонь бэлчиж яваад тарган гэгчийн гахай олж харжээ.  Тэр гахай мах болохоосоо айж , зугатаасаар хонины бэлчээрт ирж хэвтжээ.  Түүнийг ихэд айн , зовж тарчилж байхыг  малчин хараад, ихэд өрөвдөн  мах нядлагчдаас  худалдаж авч энд авчирчээ.
Хоньчин  яагаад гахайг авч ирснийг , гахай яагаад ийм баясгалантайгаар даган ирснийг хонь ихэд гайхна.
Чи ямар сонин дуугардаг юм бэ? хэмээн  нэгэн дүрсгүй хонь асуун ,  "Манай эзэн бидний үсийг  их ичгэвтэртэйгээр хяргах үед бид  яг л чам  шиг зовлон шаналалыг амсдаг гэхэд,
Гахай : Энэ чинь тийм ч сүртэй зүйл биш л байна шүү дээ. Тэр зөвхөн та нарын ноосийг л авдаг. Харин биднээс махыг минь л хүсдэг юм гэж ээ.
Сургамж- Аюулгүй нөхцөлд зоригтой байх нь тийм ч хэцүү зүйл биш. Тэс өөр орчин нөхцөлтэй зүйлсийг ойлгохоосоо өмнө  бүү шүүмжилж  бай.

Хайрцаг дүүрэн үнсэлт

 Охиноо  хоосон  хайрцаг  чимэглэн  зул  сарын модон дор тавьж байхыг хараад  аав нь загнажээ.  Гэсэн ч охин зул сарын өдрөөр аавдаа зориулан тэрхүү бэлэгээ өгчээ.  Урьд өдөр нь охиноо загнасандаа санаа зовж байсан боловч хайрцаг хоосон байгааг хараад  дүрсхийн уурлаж : “Чи хэн нэгэнд бэлэг өгөхдөө дотор нь ямар нэгэн зүйл хийх ёстой гэдгийг мэдэхгүй гэж  үү?” хэмээн охинруугаа  орилов.
Бяцхан  охины нүдэнд нь нулимс цийлэгнэн  аавруугаа хараад  "Ааваа!  Энэ хайрцаг хоосон биш ээ, дотор нь дүүрэн үнсэлт байгаа юмаа.  Энэ үнсэлтүүд бүгд таных”.  Аав нь үүнийг сонсоод  зүрх нь зүсэгдэх шиг болж охиныхоо бяцхан гараас атгаад гүнээ уучлалт гуйв.  Төд  удалгүй  охин автын осолд орж бурханы оронд очжээ.  Энэ явдлаас хойш аав нь олон жилийн турш хайрцгийг хадгалж онгойлгох бүртээ бяцхан үрийнхээ хайрыг мэдэрч, охиныхоо үнсэж буй дүр зургийг төсөөлөн багахан ч гэсэн сэтгэлээ дэвтээдэг болжээ.
Сургамж:  Энэ дэлхийн хамгийн үнэ цэнэтэй бэлэг  бол хайр юм.

Дэнлүү  барьсан залуу
Эрт урьдын цагт нэгэн жижигхэн тосгон байдаг байжээ. Тэр тосгонд нэгэн хараагүй залуу  амьдардаг юмсанжээ. Тэрээр үдшийн бүрий ноёлж,  харанхуйд  үргэлж дэнлүү барьж явдаг байв. Нэгэн өдөр тэр гадуур хооллочихоод  харьж явтал нутгийн  залуус  доог тохуу хийхээр түүн дээр ирэн :  Хүүе чи чинь бүр таг сохор юу ч харж чадахгүй юм байж юунд ингэж хаа явсан газраа гэрэл чирч явдаг юм бэ? гэхэд,
“Тиймээ,  би сохор юу ч харж чаддаггүй юм. Би гэрэлтэй явдаг учраас бусад хүмүүс намайг харж чаддаг юмаа.  Хэрвээ би гэрэлгүй явдаг байсан бол чи намайг харалгүй  мөргөчихнө шүү дээ. Ийм л учраас би дэнлүү барьж явдаг юм"  хэмээн хариулжээ.
Өнөөх  залуус өөрсдийн гаргасан бүдүүлэг зангаасаа ихэд ичин уучлал гуйж гэнэ.
Сургамж:  Бусдыг шүүмжлэхээсээ өмнө сайтар тунгаах  хэрэгтэй.  Эелдэг зөөлөн байхын тулд бүх зүйлийг өөр өнцөгөөс харж чаддаг байх хэрэгтэй.

Monday, January 15, 2018

“Бид бусдаас өөр шүү, хамаагүй дуурайж болохгүй ээ!”

Юм бүхэн өөр өөрийн онцлогтой. Онцгой, өөр байхын үндэс нь газарзүйн байрлал. Жишээлбэл, монголчуудад шарын, монголоос бусад Азийнханд хийн, Европынхонд бадганы шинж голлодог гэнэ. Энэ гурав нь хүний биеийн онцлогийг тодорхойлж, орчин нөхцөл, хоол унд, цаг улирлаас хамааран ихсэж багасдаг. Ийм болоод л хятадууд бөгс, монголчууд хөл, оросууд толгойгоо дулаалдаг. Үүгээр тогтохгүй юу идэж болох, болохгүйг байгаа газар нь өөрөө заагаад өгдөг гэнэ, бас. Үүнийг баталж хоолыг хор биш, эм болгож иддэг япончууд “Газар нутаг дээрээ байгаа хоол ундаа идээд байхад л болно.” гэж ярилцдаг гэнэ.
Ил харагдаж, илт мэдрэгдэх энгийн жишээг арай хүндрүүлж, бодитой харагдаж, өнгө зүс, хэлбэр хэмжээ нь тодордоггүй, харагдаж баригддаггүй, зүгээр л сонсогддог хэл, сэтгэхүйн захын жишээгээр хэлэх гээд үзье.
...Харагдаж, баригдаж, мэдрэгдэж, үнэртэж, амтагдаж л байвал байгаа гэж итгэдэг матери анхдагчууд буюу өрнийнхөн “хийгдсэн хурал, уншигдсан ном” мэтээр ярина. Энэ нь харагдаж, баригдаж, мэдрэгдэж, үнэртэж, амтагдаад байгаа зүйлээ чухалчлаад байгаа хэрэг. Харин аливаа юм ганц ганцаар орших үндэсгүй. Бүгд өөр хоорондоо харилцан нөлөөтэй хэмээх дорнынхонд тэрхүү учир шалтгааныг бий болгосон үйл хөдлөл, түүний эзэн нь чухал. Тийм болоод л “Хэн, юу хэзээ юуг юугаар яаж хийсэн, хэлсэн...” гээд өгүүлэгдэхүүн, өгүүлэхүүн гэсэн гол хоёр гишүүнээр туслах гишүүдээ хоёр талаас нь хашаад байгаа юм. Иймд өрнийнхнийг дуурайж байдал, үйл ажиллагаа, арга хэмжээ, хэмжээ, хугацаа, тэгэлт, ингэлт гэж хүчээр нэршүүлж ярьж болохгүй...
Монгол хүн монголоороо байгаа цагт Монгол улс оршино ч, хөгжинө ч. Тэгэхээр Монгол төрийн бодлого, тулгуур үзэл нь монгол хүнийг монголоор нь байлгахад л байх болов уу. Бодлогоо зөв тодорхойлж, ард олноороо таалуулж чадвал төр түмнээрээ нэг бодолтой болж, төрийн бодлого аяндаа төлөвших бус уу. Энэ бодлогын эхэнд үндэстнийг нэгтгэх хэл соёл эрэмбэлэгдэх нь маргаангүй.
“Егөөтэй 99 тайлбар” номын “Бид бусдаас өөр шүү, хамаагүй дуурайж болохгүй ээ!” өгүүллийн хэсгээс

Friday, September 8, 2017

АСУУДАЛ ОРЧУУЛАГЧДАА БИШ ТОГТОЛЦООНДОО БАЙГАА

АСУУДАЛ ОРЧУУЛАГЧДАА БИШ ТОГТОЛЦООНДОО БАЙГАА
2017-09-08

Сая Владивостокт болсон том арга хэмжээн дээр Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын орос хэлний орчуулагч залуу том пактласан тухай гадаад дотоодгүй, дээр доргүй шуугиад эхлэлээ. Хөөрхий зүс үл таних тэр залуу руу "гар далайн заналхийлж" хариуцлага тооцоод хөөж явуулахыг сануулагсад ч цөөнгүй байх шиг.
Хэрвээ цаг завтай хүмүүс байвал ерөнхийлөгчийн хэлсэн үгийг давтан сонсоод 3-5 өгүүлбэрийг яг алдаа мадаггүй буцаан хэлэх гэж оролдоод үзээрэй. Бараг л олонх нь чадахгүй болов уу? Эх хэл дээрээ байдал ийм байхад харь хэл рүү бэлдсэн сэдэв өгөгдөөгүй тохиолдолд тийм нарийн улс төр, эдийн засгийн нэр томъёог эвлүүлээд алдаа мадаггүй орчуулна гэдэг хэр баргийн аавын хүүгийн давдаг асуудал биш.
Энд миний олонтоо санаа зовнин өгүүлдэг "Төрийн хэлний" асуудал дахин хөндөгдөж байгаа хэрэг. Угтаа бол төрийн хэмжээний энэ том арга хэмжээнд Монгол улс дэлхий нийтэд өөрийн бодлогыг ойлгуулах сайхан боломж таарсан боловч ямар ч байсан жирийн Орос үзэгчид юу ч ойлгоогүй ээ сүлжээгээр гайхаад байхыг бодоход Путин ерөнхийлөгч ч тоймтой ойлгосон зүйлгүй хоцроо буй за.
Би өөрөө орчуулагч хүн, бусад орчуулагч нарынхаа зовлонг бага сага гадарладаг хүний хувьд энэ удаа орчуулагч залууг өмөөрч, энэ тал дээр үйлчилж байгаа тогтолцоог шүүмжилмээр байна. Ер нь бол ийм асуудал миний бага залуугаас л байнга шахам гардаг нь хааяа нэг арга хэмжээн дээр оролцож байхад ажиглагддаг байсан. Зөвхөн Орос хэлэн дээр төдийгүй манай хятад хэлнийхний хувьд ч тохиолддог асуудал юм. Бусад хэлний орчуулагчдын тухайд ч зовлон бэрхшээл адилхан байдаг байж таарна. Гол нь том арга хэмжээний өмнө сайд дарга нарын үг урьдчилж ирнэ гэж бараг байхгүй. Ирлээ ч цаг тулгаж байгаад ирдэг болохоор хальт гүйлгэж хараад орчуулах тохиолдол олон байдаг.
Миний тодхон санаж байгаагаар Хятадын ерөнхий сайд асан Вэнь Зя Бао даргын айлчлалын үеэр болсон хөрөнгө оруулагчдын чуулган дээр Хятадын ерөнхий сайд чихэвчээ аваад тавьчихаж байж билээ. Энэ нь "Танай орчуулагч болохгүй байна шүү." гэдгийг дотор ухаанаар эвлэгхэн ойлгуулж байгаа хэрэг байж таарна.
Бид ч гэсэн ойр дотны хүрээндээ иймэрхүү асуудал байгааг мэддэг боловч сайндаа шүүмжлэн хэлэлцэхээс цаашгүй юм даа. "Болдбаатар аа, чи намайг бодвол юм хум бичдэг хүн байна. Боломж байвал дээшээ уламжлаач. Саяхан нэг яамны сайдын орчуулгад хэдэн хятад дагаад орсон чинь нэг хөгжилтэй нөхөр орчуулга хийж байх юм. Хүн харахад хурдан түргэн ярина гэж жигтэйхэн. Гэтэл үнэндээ монголын талын сайд "Хоёр талын хүчин чармайлтаар бидний хамтын ажиллагаа урагштай сайхан хөгжиж байна." гээд хэлсэн үгийг "我们好。你们好。我们都是好。" гээд л явчих юм. Арай дэндүү байгаа биз дээ?" хэмээн халаглан өгүүлж билээ. Үүнийг үгчлэх бөгөөс "Бид сайн. Та нар сайн. Бид бүгдээрээ сайн." гэсэн утгатай юм л даа.
Сая төрийн яамдын маш чухал арга хэмжээний орчуулгын материалыг Ханжоуд төгссөн нэг оюутан залуу орчуулсан гээд шууд гүүглдчихсэн над дээр ирснийг би нүдээ аниад өнгөрөөж чадалгүй өөрөө нойр хоолоо хасан байж дахин орчуулаад явуулж билээ. Тэр нэг удаагийн тохиолдол азтай юм гэж бодоход дахин тийм асуудал хичнээн олон гарч байгаа бол гээд бодохоор аймшигтай.
Энэ бүхнээс юу хэлэх гээд байна вэ гэхээр одоо үйлчилж байгаа төрийн орчуулгын тогтолцоог даруй өөрчилмөөр санагддаг. Орчуулагч нарыг өмнөд хөршийн жишгээр 1,2,3 дугаар зэргийн орчуулагч гэсэн зэрэг олгож мэргэжлийн түвшин тогтоох шалгалтаар уг зэргийг олгож болмоор. Тэр дундаасаа шигшээд "Төрийн орчуулагч", "Гүүш" цол олгосон ч яагаад болохгүй байх билээ? Энэ бол монгол улсад маань урьд өмнө байсан сайхан уламжлал юм л даа. Манай ерөнхийлөгчийн тамгын газар тавхан минутын хугацаанд начин цолны үнэмлэх бичээд олгочихож байгаа харагддаг. Өөрсдийнх нь хамгийн чухал ажил үүрэг байж мэдэх энэ асуудал дээр илүү нухацтай, шуурхай ажиллаасай билээ.
Сүлжээнүүдээр энэ асуудал шинэ ерөнхийлөгчтэй холбогдон гарч ирж байгаа мэт төөрөгдөл яваад байна. Урьд өмнө амь бөхтэй байсаар ирсэн энэ асуудал харин саяын арга хэмжээн дээр илүү олон нийтэд ил тод илэрсэн хэрэг төдийхөн юм.
Ер нь дэлхийн бусад улс орнууд төрийн орчуулгын асуудалдаа онцгой анхаардаг болсныг Трамп, Си Зиньпин нарын уулзалт дээр хоёр талаас хоёр хоёр маш сайн орчуулагч оролцож байснаас төвөггүй ойлгож болно.
Өмнөд хөрш 2 жил тутамд дотоодын 200 их сургуулиас төдий тооны шилдэг оюутнуудыг шалгаруулан 6 сарын англи хэлний маш эрчимтэй бэлтгэл хийлгэдэг. Тэднээсээ 60 хүнийг дахин шигшиж аваад 3 сар сургана. Тэр дундаасаа 6 хүн торойн хоцорсныг гадаад явдлын яамандаа ажиллах эрх олгодог. Тэгээд ч зогсохгүй эдийн засаг, соёл, шинжлэх ухаан хариуцсан дарга нарын орчуулга хийх гэх мэтээр төрөлжүүлэн ажиллуулдаг ажээ.
Тийм сайн бэлтгэгдчихсэн орчуулагч нар байгаа хэр нь төрийн тэргүүн, сайд дарга нарынх нь хэлэх үг 7 хоногийн өмнө бэлэн болоод орчуулагчийн гар дээр ирсэн байх заавар журамтай гэж байгаа. Түүний бичгийн болон аман орчуулгын ур чадварыг тусгай баг шалгаж батагалжуулдаг тухай тэдний нэг төрийн орчуулагчийн бичсэн тэмдэглэлийг уншаад "уйлах шахаж" билээ. Дээр нь хятадын дарга нарын орчуулагчаа ойлгож байгаа, цэгцтэй тод ярьж, хэрэгтэй үед түр зогсолт хийгээд хүлээж байгаа зэрэг нь төрийг төлөөөлж, төрийн хэлээр ярьж байгаа хүний бас л нэг том ур чадвар юм даа. Бодвол дарга нартаа ч гэсэн энэ талын мэдлэг чадвар заадаг байж таарна.
Шинэ ерөнхийлөгч та саяын айлчлалаар ажиглагдсан энэ ноцтой асуудлыг анхааралдаа авч төрийн хэл, тэр дундаа төрийн орчуулгын үйлчилж байгаа одоогийн тогтолцоог боловсронгуй болгох тал дээр дорвитой арга хэмжээ аваасай хэмээн хүсэх байна. Тэгэхдээ мөхөс миний энэ бичлэгтээ дурдсан зарим нэгэн санаа оноог эрхбиш болгоон үзнэ буй за. Харин саяын арга хэмжээнд оролцсон залуу орчуулагчид "арга хэмжээ" авбал урд хөл нь бүдэрсний төлөө хойд хөлийг ташуурдахтай ижил хэрэг болно шүү. Ер нь орчуулагч хүн иймэрхүү арга хэмжээн дээр энэ мэт паактлаж байх нэг бодлын их зүгээр байдаг юм шүү. Миний хувьд нэг хоёроор тогтохгүй мэдэхгүй чадахгүй тохиолдол гарч байсан нь эргээд өдий зэрэгтэй өсөж дэвжихэд гол түлхэц болсон санагддаг юм.
Boldbaatar Dorjsuren's post at fb.

Monday, May 15, 2017

Зээлдмэл нэршил



Нийтлэлч Баабар

Аль ч хэлээр ярьдаг үндэстэн дундачаар 12-15 мянган үгээр хэлэлцдэг гэнэ. Англи хэл хамгийн сайн бүртгэгдсэн баялаг хэл гэгдэх. Тэд хэдэн жилийн өмнө нэг сая дахь үгээ бүртгэн авчээ. Гэхдээ англи хүн өдөр тутамдаа мөнөөх 15 мянган үгээ хэрэглэх болохоос үлдсэн “англи” гэх сая шахам үгээ мэдэх ч үгүй, мэдэх шаардлага ч байхгүй. Арав гаруй жилийн өмнө англи хэлний бүртгэлд “зуд” гэсэн монгол үг орсон боловч үүнийг дундач англи хүн огт мэдэхгүй, хэрэг ч байхгүй. Гэхдээ өргөн уудам талбайд цас ихээр орж тодорхой урт хугацаагаар үргэлжилснээс болж нүүдлээр билчээрэлдэг гэрийн тэжээмэл амьтад өвс олж идэж чадахгүй бөөнөөрөө өлдөх үхэх процессийг илэрхийлсэн тийм нэр томъёо англи байтугай бараг аль ч хэлэнд байдаггүй учир бүртгэл сайтайгаараа англи хэл монгол хэлнээс зээлдэн авч буй хэрэг юм.

Орчин үеийн хүн үүсээд 100-120 мянган жил болсон гэх. Гэвч өнөөгийн аль ч үндэстний сэтгэл санаагаа илэрхийлж чаддаг нарийн төвөгтэй өгүүлбэр бүхий хэл ердөө 15-20 мянган жилийн өмнө буй болжээ. Хүмүүс олон мянган жилийн турш зөвхөн нүдэндээ харагдсан ил зүйлсийг л нэрлэдэг хэмжээний хэлтэй байжээ. Хэл нь олон арван мянган жилийн туршид аажмаар хувьсан дэвшсээр философи илэрхийлэл гаргаж чадахуйц нарийн бүтэцтэй болжээ. Судлаачдын тогтоосноор аль ч хэлэнд өөрийгөө төлөөлөхдөө “м” авиагаар (манай, миний), бусдыг төлөөлөхдөө “т” авиагаар (танай, чи) эхэлсэн үг хэрэглэдэг гээд энэ нь хүн төрлөхтөн эрт дээр үед нэг цэгээс тал тал тийш таран нүүдэлсний илэрхийлэл гэдэг.

Тарж нүүсээр газар зүйн асар уудам талбайд биенээсээ үл хамааран аж төрөхөд хэлүүд бие даан хөгжжээ. Цааш хэл болгон салбарлан төрөл хэлүүд үүсчээ. Өнөөдөр хүн төрлөхтний хэлнээс хамгийн олон яригчтай нь энэтхэг-европ овгийн хэл юм. Энэ нь анх Химлай хавьцаа нутаглах санскрит хэмээх ганц хэлээс түүхийн явцад салбарлан хинди, Персээс эхлээд эртний ба орчин цагийн герег хэл, латин, англи, орос хүртэл үргэлжлэнэ. Эртний ромчууд латин хэлээр ярьдаг байж, өдгөө энэ нь салбарлан роман язгуурын гэх франц, итали, испани, румын гэх мэт тун ойр төрөл хэлүүд болон өргөжжээ.

Монгол хэл нь Алтай овгийн хэлд багтана. Нүүдэлч удамтай алтайчууд хэдэн мянганы турш асар уудам талбайг байлдан дагуулж байсан учир өдгөө алтай овгийн хэлтнүүд Газар дундын тэнгисээс Номхон далай хүртлэх их том нутагт амьдардаг. Түүхийн энэ урт удаан хугацаанд монгол хэл хувьсан өөрчлөгдөж амьд организм мэт өсөн дээшлэхдээ юун түрүүн төрөл садан хэлүүдээсээ асар олон үг зээлдэн хэрэглэжээ. Түрэгээс монгол хэлэнд орж ирсэн: зарлиг, засаг, тамга, отог, туг, таг, сарьдаг, тайга, алаг, тансаг, тамир, таяг, хавх, харш, хашаа, худаг, шорлог, сэмж, хоног, хударга, хуяг, хөг, ирвэс, согоо, марал, тором, хайнаг, хэрэм, шаазгай, аргамаг, хөлөг, молцог, аз, бас, билүү, ертөнц, оточ, солгой, таар, яр, ярга[чин], тоос, хог, бэх (бат бэхийн), хор гэх мэт. Түрэг гэдэг нь өнөөгийн Монгол нутагт амьдарч байсан эртний түрэг угсаатан ба хожим тэндээс салбарлаж азэрбаджан, түрэг, татаар, хархалпаак, узбек, хасаг, хиргис, түркмэн гэх мэт олон үндэстэн салбарлан буй болжээ.

Монголчууд бичиг үсгээ уйгараас авчээ. Уйгар нь согдоос, согд нь армайгаас, армай нь финикүүдээс авсан гэж үздэг. Энэ урсгалаар Уйгар хэлний: аяга, дарь, жад, суварга, тус (тус дэм), хөрш, эрлэг, Герег хэлний: ном,; Согд хэлний: титэм, хурмаст, чавганц гэх мэт үгс орж ирсэн бололтой. Магадгүй тэр үед, эсвэл хожим нь Чингисийн байлдан дагууллын үед Персхэлнээс: байшин, бар, арслан, болор, дуран, дэвтэр, саадаг, сав (сав суулга), шатар, тогос, болд, хүхэр,; Араб хэлнээс: бэрс, цув мэтийн үг зээлдэгдсэн байх. Хэбрай гаралтай гэх болд, архи зэрэг үг персээр дамжсан болов уу.

Хятад нь нүүдэлчдийн хувьд өндөр иргэншилтэй мөнхийн хөрш байсны хувьд тэндээс худалдаа наймаа эд бараа хоол хүнсний нэрс үе үеийн турш орж ирэн өөриймшдөг байв. Хэл судлалын хүрээлэнгийнхэн хятад гаралтай мянга орчим монголжсон үг олж тогтоосон гэх. Хятад хэлнээс: бантан, гоймон, гуанз, мантуу, манжин, ёотон цэс зэрэг хоолны төрөл (байцаа лууван гээд явбал маш олон бий); буу, хувин, хүүдий, гаанс, хямсаа, яндан, шуудай, гулууз, чийдэн, чүдэнз, зуух, сойз, пуужин, пянз, индүү, лаа, шон, лангуу, лонх, лоовууз гэх мэт эд зүйлс; яам, жанжин, мужаан, инжаан шавь, ноён зэрэг захиргаа болон мэргэжлийн; зос, данс, чамин, хонжоо, түнш, дэнчин, зээл, маапаан, сачий зэрэг худалдааны; болон жоом, муур, мэгж, хав, хус, тагна[х], тайван, түүчээ, тэнхим, ханш, шагн[ал], шуу, эрлийз, ямбий, янз, биш, бүү, зэв[рэх] гэх мэт.

Манжийн захиргаанд орсноос хойш болов уу Манж хэлнээс: авга, сэлэм, үрэл, халим, хэргэм, элбэнх, хурандаа, гавал гэх мэт нэршил орж иржээ.

XVI-XVII зуунаас Төвдийн шашин Монголд нэвтэрч улмаар оюун санааны гол хөтөч болсноор санскрит, төвд хэлний маш олон үгс орж ирэн өөриймшлөө. Шашны нарийн ширийн нэршлийг гэлгүй нийтлэг хэрэглэгддэг үгс гэвэл Санскрит (самгардь хэмээн бичгийн хэлээр бас нэрлэх) хэлнээс: цэрэг, самбар, гадил, судар, шарил, ууль, зул, маргад, цамхаг, хясаа цамц, үс, хас, мутар, агаар, сансар, тив, авъяас, хот, амар, аян, буян, бэртэг[чин], заль, сугар, хийд, цааз, шашин, шүлэг гэх мэт; Хинди хэлнээс: тоть; Төвд хэлнээс: бурам, нян, шүгэл, шүр, элээ, янгир, баг, бамбай, гуалин, дарцаг, илд, домбо, хадаг, нярав, сэтэр, цэг, дон, дэглэм, завхр[ал], лазан, хонзон, луйвар, мадаг, маяг, мунаг, мунхр[ах], намба, намтар, нандин, сая(тоо), тартаг, хамхум гэх мэт.

XVII зуунаас хойд талаараа Оростой хиллэх болсон монголчууд тэндээс нэлээд үг зээлжээ. Орос хэлнээс: замаг (бууны), мохоор, овёс, онигоо, оочир, пүрш, хаймар, өшөө, чүд чүд, халтуур, ходоок, шимээсэг, цөлхөөв, харандаа, цүнх, хулиган, хонтоор, бэржээнх гэх мэт. Таваар гэх үг маш эрт орж ирсэн боловч монгол бичгээр “в”-г нь гадаад үгийн “в” тавьснаас болоод үргэлж гадаад үг харагддаг. Харандааг анх Швейцарийн Ашэ хотод хийснээр Ашэгийн үзэг гэсэн “карандаш” монголоор харандаа болжээ. Молко бол монголоор “сүү” гэсэн үг биш, лаазалж өтгөрүүлсэн сүү. Төмөр замын хөндлөн гарцыг пэрээзэр гэдэг нь “переезд” гэсэн орос үг. Монголчууд пилээтгийг (плитка) лавтай 60-70 жил хэрэглэж байгаа ч хүлээн зөвшөөрдөггүй учир ямар ч толинд байдаггүй. 

ХХ зуунд техник технологи, шинжлэх ухааны хүчээр гол төлөв орос хэлээр дамжин маш олон үг монгол хэлний санд орж ирсэн юм. Герег хэлний: антологи, арифметик, барометр, геологи, геометр, диаметр, театр, техник, физик, ион, математик, механик, олимп, симфони; Испанихэлний: парад,  хунт; Итали хэлний: банк, паспорт; Араб хэлний: алгоритм, алгебр, адмирал, альманах, зенит, кофе, карат, тариф, цифр, юбка; алс Америк тивийн Азтэк хэлний: какао, тэкила, томат, шокалад гэх мэт.

Цаашилбал, Латин хэлний: автобус эффект, экватор, цикл, автомобиль, ассистент, бюллетень, индукци, максимум, вакуум, вектор, оптимум, локомотив, реферат, радиус, инфляци, интервал, конспект, сегмент, постулат, субстанц, корпус, декан, дедукци, проект; Герман хэлний: ландшафт, абзац, маршрут, маштаб, лозунг, кноп, лагерь, коструль, канистр, айсбэрг, фартук, шницель, шайб, цайтнот, туфль, рюмк, слесерь, пункт, процент, офицер, официант, шпорот, штанг, шрифт, Холанд хэлний: пиджак, яармаг, манекин; Франц хэлний: билет, кондуктор, ресторан, авангард, шедевр, сорт, лимузин, биде, пинцет, аванс, котлет, барак, азарт, билярд, балет, банкет, пипетк, ампул, атташе бельтаж, трусик, бандаж, гарнир, крем, гуашь, жанр, бокал, жижүүр, тунель, жест, кафе, купе, коньяк, журнал, мансард, пальто, мэр, экипаж, шифр, теннис, тужурк, шанс, шантаж, парашют, соус, портфель, розетк, руль, сюжет, сеанс, рагу; Чех хэлний: пистолет, робот, колгот гээд явж өгнө. Энд зөв бичгийн дүрмийг орос бичлэгээс одоо баримталж байгаа монголчилсон хувилбараар бичив.

1990 оноос нийгэм нээлттэй болсон, гар утас, компютэр, сансар гэх мэт техник технологийн асар хурдацтай дэвшил гарсан зэргээс болж гол төлөв англи гаралтай нэр томъёо шууд орж ирэх боллоо. Бизнис, хуулийн: аутсорсинг, бизнис, брокэр, дилер, дифольт, дистэрбүтэр, лизинг, копирайт, маркэтинг, мэнэжэр, пиар, франчайзэр, холдинг, офшор, продакшн, офис, промоушн, рэгистрэшн; Спортын: бадмингтон, бокс, гоол, нагдаав, кикбокс, накаут, гандбоол, пэйнтбоол, пэнальт, рэкорд, таймаут, рэгби, ринг, плэй-оф; Мэдээлэл, компютэрийнчиглэлийн: апгрэйд, байт, баннэр, бит, блог, вэб, дисктоп,  интэрнэт, лэптоп, линк, микропроцэссор, онлайн, сэрвис, спам, транзистор, файл, софтбэр, хардвэр, хакэр; Физикийн: кварк, лазэр, мазэр, радаар, спин; Өөр бусад: айтсайдар, бакс, бойкот, бүмэранг, жийнс, кастинг, сэкс, лобби, лийдэр, мэйкап, постэр, нау-хау, рэйтинг, скрининг, спикэр, ток-шоу, шоу, шопинг, хот-дог, мак, хит, форвард, фастфүүд гэх мэт. Мөн Япон хэлний: сумо, каратэ, караоки, нинжа, сакэ, судоку, татами, харакири; Солонгос хэлний: кимчи. Эдгээр шинэ үгсийг цаад хэлнийх нь дуудлагаар бичив.

Аль ч хэл гадаад үг зээлдэн авахдаа өөрийн аялага, онцлог, дүрэмдээ тохируулан авч бичигтээ буулгадаг. Мөн өөрийн хэлний төстэй үг рүү ч ойртуулан өөриймшүүлэх нь бий. Сигнал гэдэг үгийг чагнах гэдэгтэй ойртуулан “чагнаал”, амартизатор гэдгийг амрах гэдэгтэй ойртуулан “амаржий” гэх маягтай. Япон хэл заавал эгшиг гийгүүлэгч холилдож явдаг учир ink (бэх -англи)-инку,  badge(тэмдэг-англи)-бажу гэх маягтай. Окэй гэсэн англи үгийг япончууд “окэй машта”, хятадууд “окэй ла” гэдэг нь өөрийн болгож буй хэрэг.

Монголчууд эрт үед ч, өнөө үед ч гадаад үгийг өөриймшүүлэхдээ аялага хэллэгтээ тохируулан хэлэлцдэг: Ажил мэргэжлийн: гачигаар, сэлээсэр, мончоор, гүрүүшиг, сэстраа, саньтаар, жижүүр, хаминдаа; Ахуй амьдралын: лоом, лапаатаг, дүрүүжба, канон[дах], остоол, шкаав, түмбүүшиг, гүүпэр, ботроон, болкоон, чардаак, поорчиг, соосог, поошиг, нийвий, хороом, лээвчиг, бандааш, түрүүсэг, госчоом, жэлээтэг, түжүүрэк, пэрчаатаг, польтоо, хүүрчиг, бажийнк, хээт, пүүз, таавчиг, шэлээп, кээпэг, дараап, пилээтэг, холоотог, зовууд, таваар, арзээтаг, ишнүүр, араажав, таанц, тэлвийз, эсмэтаан, барээнь, хомпоод, бараашиг, галавсай, яавлаг, гулиаш, поончог, пэрэшкий, пяраанаг, күлүүб, пүүшиг, мэрзээвтэр, пийвар, гостроол, горшоонк, битаан, эсэглаад; Цэргийн салбар: эрмээнь, таагчиг, нагаан, халиавар, бянтаав, пульмаат, ниваал, застаав, пийшэг, шинээль; Техниктэй холбоотой: шимээсэг, гачаалк, борной, пэрээс, гүүзүү, ноцоосог, сонсмоол, бүлтүүзэр, рүүль, хааз, хардаан, хорооп, хярлаа, халаапан, зозоор, аржаатар, поржоотор, авьтийрак, моост, гачаалдах, нармаалдах, ганжинсаатар, поомп, хоонс, данхраад, чагнаал, мийл, маниул, хумляатор, шалаанк, ханийстар, бахрийшиг, хаймар, эрзээн, таранбүлүүр, каасчир, тооромсог, шаариг, шалаанз, бикаав, автууз, мийкр; Бусад: соовэст, сэроозны, балтаалах, заяд[ах], микроов гэх мэт эдгээр үгсийг хэллэгээр нь бичихэд ойлгохгүй монгол хүн бараг үгүй болов уу.

Галавсайг хиам, яавлагийг алим, сэстрааг сувилагч гэх мэтээр заримыг нь монгол үгээр орлуулан хэлж тогтсон боловч дээрх ихэнх үг энэ байгаагаараа хэрэглэгддэг. Эдгээр нь яаж ч харсан бүрэн өөриймшсөн монгол үг болсон боловч бид ингэж бичдэггүй. Үүнд юун түрүүн бичиг үсэгт илүү ойр байдаг сэхээтнүүд цаад орос бичлэгийг нь мэддэг учраас ийн бичих нь соёлгүй санагддаг юм уу, ингэж хэрэглэдэг. Гэтэл нэгдүгээрт, орчин цагийн кирил монгол бичиг нь Дамдинсүрэнгийн үсгийн дүрмээр халх аялгад тулгууралдаг юм бол, хоёрдугаарт, манж, санскрит, хятад хэлнээс орж ирсэн үгсийг аялага хэллэгтээ тааруулан бүрэн монголчлон бичиж болж байхад голдуу европ зүгээс зээлдсэн үгийг хэллэгнээсээ өөрөөр бичих нь логик муутай мэт. Тэгээд ч цаад угшил болон хэллэг нь өөр хэлний гаралтай үгийг заавал орос бичлэг хэллэгээр бичдэгийг баримтлах нь утга муутай санагдана. Хайнрих Хайнэ гэсэн герман хүний нэрийг Гейнрих Гейне гэж оросууд шал өөрөөр дуудаж бичдэг нь орос хэлний өөрийнх нь дүрэм билээ. Еэвэн гэхэд ордог “е” бол монгол дуудлага нь “е” болохоос ”э” биш шүү дээ. Орос хэлний дүрмээр “п” авиаг зөөлөн дуудвал “пх” гэж тэмдэглэдэг учир Пхеньян гэж бичдэг. Үүнийг шууд орос бичлэгээр тавьснаас болоод бид П-хх-еэ-нянь хэмээн тун ч төвөгтэй хэлэх болжээ. Уул нь Пэньян л даа. Орос дүрмээр Завхан-ыг “Дзабхан” гэж бичдэг нь өөрсдийн аялага хэллэгт ойртуулж буй хэрэг. Улан-Батор, Урга гээд ийм жишээ ховор бус.

Бусад аль ч хэлний нэгэн адил монгол хэлний өргөн хэрэглэгддэг мөнөөх 12-15 мянган үгийн сангийн лавтай 20-30 хувь нь гарал үүслээр нь хөөвөл гадаад гаралтай. Дээр авсан бүх жишээнд өргөн хэрэглэгддэг нэршлийн заримыг авсан болно. Үүнээс цаашлан лавшруулбал маш олон бий. Дээр нь уул ус, газар зүйн гадаад угшилтай нэрсийг тоочвол бүр ч аймаар юм болно. Хүний нэр нэмбэл…? Гаднаас орж ирж буй хараал, этгээд хэллэг? Энэ бүхэн ичээд байх зүйл биш, ерөөсөө хэл бол амьд учраас хоорондоо үгсээ солилцон зээлдэлцэн баяжиж хөгжиж буй хэрэг. Сүүлийн үед орж ирсэн зээлдмэл үгсийг харилхан гадуурхаж, орноос нь хэн нэгний зохиосон монгол гэгдэх үгээр орлуулахыг шаардах тулгах нь нийтэд ойлгомжгүй. Тухайн үедээ “Геометрийн сурах бичиг”, “Органик химийн сурах бичиг”-ийг бүрэн “монголчилж” катед, тригнометр, паралель, ион, валент гэх мэтийн тогтсон нэршлийг ориг монгол үгээр орлуулан хэвлэж байсан нь хэнд ч ойлгогдохгүй бөөн будилаан тарьж байв. Тухайн хэлэнд юуг яаж хүмүүс өөрснөө тогтон ойлголцдог болохоос хэл шинжээчид, эрдэмтэд, нэрт хүмүүс үүнийг тогтоон буй болгодоггүй нь хэл амьдын баталгаа юм. Хүмүүс яаж ярьж байгааг судлан тогтоогчдыг л хэл шинжээч гэдэг шүү дээ. “Тоортыг монголоор юу гэх вэ” гэхээр нь “Идэхээр бялуурдаг юм бол бялуу гэе” гэж Ренчин гуай хариулснаас өдгөө бялуу болсон гэх. Жижиг юмыг дөрвөдөөр “бицэл” гэдгийг академич Цэрэн “бичил” гэж тэмдэглээд микро- гэсэн үгийг орлуулсан гэх. Иймэрхүү нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн монголчлол байдаг боловч тун ховор. Дээр дурдсан пилээтэг гэсэн үгэнд олон жилийн турш олон мэргэд янз бүрийн нэр санал болгосон боловч пилээтэг пилээтгээрээ л үлдсэн. Нэршил юун түрүүн ярилцагч олноор аяндаа хүлээн зөвшөөрөгдөх ёстой юм. СПИД гэж ярьж бичдэг байснаа ДОХ болон хувирахад яггүй олон жил шаардсан. Яахаараа ч орос гаралтай палааж харь үг учир “платье” гэж бичих ёстой мөртөө хятад гаралтай “даашинз”, “бошинз” ориг монголд тооцогддогийг ойлгоход бэрх.

Эрдэмтэдийн тооцоолсноор өнөөдөр дэлхийн хүн ам 6 мянга орчим хэлээр ярьдаг ч жилд 50 орчим нь мөхдөг гэнэ. Шинэ Гвинэйн арлын нэг үзүүрт орших 7 сая папуачууд шал өөр 500 орчим хэлээр ярина. Тэд гадаад үг зээлж ярьдагаас хэл нь мөхөөд байгаа юм биш, дэндүү цөөхүүлээ, өөрийн бичиг үсэг үгүй, хорвоогоос тасархай бөглүү нөхцөлд амьдардаг, хоорондоо ойлголцдоггүй учир аль нэг хэлийг дундын болгохоос өөр гарцгүй зэргээс болж нэг л мэдэхэд уг хэлээр ярьж ойлгодог хүнгүй болдог аж. Бразилийн шугуй, Индонез, Филиппиний уулс, Австралийн цөл, Умарт туйлын мөс, Африкийн ширэнгэд ийм байдлаар мөхөж буй хэл олон бий. Зүүн хойд Азид өдгөө 70 орчим хэлээр хэлэлцдэг гэх авч тун удахгүй хятад, орос, япон, монгол, солонгос гэсэн тавхан хэл үлдэнэ гэж судлаачид хэлж байна.

Алив хэл гадагшаа амьд холбоотой байж, тэндээсээ нэршил төдийгүй хэлц, зүйрлэл, санаа зээлдэн авч байж улам баяжин хөгждөг болохоос гадаад үгнээс болж мөхдөггүй. Өнөөдөр хамгийн олон үгийн нөөцтэй баян нь гэгдэн олон улсын харилцааны голлох гүүр болж чадсан англи хэл үүний жишээ юм. Кэльт, вали зэрэг үндэстнүүд амьдардаг Британий арлыг VIII зууны үед герман овгийн саксон, ют, англикан нар эзлэн суурьшжээ. Түүхийн явцад тэд арлын уугуул иргэдээс асар их үг хэллэг зээлснээс гадна хөрш дани, холанд, исланд, франц, испани хэлнээс олон үг өөриймшүүлжээ. Шашины шалтгаанаар маш олон латин үг орж ирэв. Дундад зууны үед хэдийгээр хаад дээдэс нь германаар ярьдаг байсан ч ард түмний дунд англи хэл бүрэн төлөвшин буй болжээ. Британичууд дэлхийд ноёлон газар газрыг эзэлж аялж, жуулчилж, судалж явахдаа энэ хорвоод хүн төрлөхтөн ярьдаг үй олон хэллэг, нэршлийг зоригтойгоор өөриймшүүлжээ. Одоо хамгийн том толь бичиг болох Википэдиа-д испани, япон, хятад, итали хэлээр нэг сая орчим, франц, герман хэлээр хоёр сая орчим толгой үг байгаа бол англиар 5 сая 375 мянга гэж бичсэн байна.

2017.3.25

Эх сурвалж: http://baabar.niitlelch.mn

Wednesday, April 19, 2017

Ги Дө Мөпассон "Хүзүүний зүүлт"

Орчуулгын уралдаанд тэргүүн байрт шалгарсан ОУХуд-Орчуулагчийн IV курсын оюутан С.Энхбилгүүний  орчуулга.  Францын нэрт зохиолч Ги Дө Мөпассоны "The Necklace" өгүүллэгийг Англи хэлнээс орчуулав.

Орчуулгын өмнөх үг

Францын нэрт зохиолч Ги Дө Мөпассоны 1884 онд бичсэн “Хүзүүний зүүлт” хэмээх богино хэмжээний зохиолыг эх хэлнээ чадан ядан хөрвүүлээ. Энэхүү зохиол нь баян тансаг амьдралыг ихэд хүсэмжлэгч нэгэн бүсгүй, түүний нөхөр хоёрын  зөрчилдөөнт амьдралыг харуулах бөгөөд зохиогч эл өгүүллэгээрээ нийгмийн гарал угсаа, шунал хүсэл, үнэнч хайр, хүний ухамсар, мөн чанар зэрэг олон чухал сэдвүүдийг хөндөхийг зорьжээ.
Өгүүллэгийг орчуулах явцад гарсан үндэсний соёлын онцлогтой зарим үг, хэллэгийг нэмэлт тайлбар хийн орчуулгын төгсгөлд орууллаа.

Хүзүүний зүүлт
Төрөлхийн гоо үзэсгэлэн цогцолсон тэр бүсгүй ядуу тарчиг гар урлаачийн гэрт төрсөн нь эгээтэй л тэнгэр бурхан эндүүрсэн үү гэлтэй. Алдар нэртэй, чинээлэг хүнтэй гэрлэж, дурлал хайрын амтыг мэдэрч, хөөрхий өөрийгөө ойлгуулах нь битгий хэл эцэг эхээс бэлдээд өгөх сүйн инж ч гэх юмгүй тэрээр эцэс сүүлд нь Боловсролын яамны нэгэн бичээчтэй гэрлэжээ. Бүсгүй чамин тансагт хичнээн дурлавч эцсийн эцэст эгэл жирийн бүхэн түүний сонголт биш заяа тавилан ажгуу. Гэхдээ л эмэгтэйчүүдийн хувьд анги давхарга, нийгмийн гарал гэдэг тэдний байгалиас заяасан гоо үзэсгэлэн, энхрий ялдам төрх, эрхэмсэг оршихуй хийгээд оюун билгээр нь хэмжигдэж байдаг тул ядуу тарчиг бүсгүй яахын аргагүй дээдсийн зиндааны эмэгтэйд тооцогдох билээ. Тийм ч учраас бүсгүй өөрөөсөө доод зиндааны хүнтэй гэрлэсэн мэт ямагт сэтгэл хөндүүрлэдэг байлаа.
Энэ хорвоогийн чамин тансаг бүхэн түүнд л зориулагдсан мэт сэтгэж өөрийн амьдарч буй энэ муу навсгар байшин, юу юугүй нурж унах нь уу гэмээр өгөрсөн хана тааз, яйжгар модон сандал, гандаж элэгдсэн хөшигнүүдээ харах тутам ой гутаж, өөрийнх нь “зиндааныхан” энэ бүхнийг эдэлж хэрэглэх нь бүү хэл харж ч байгаагүй биз гэж бодохоос хаа нэг тийшээ үүрд яваад өгмөөр санагдах ч эцсийн эцэст хөөрхийлэлтэй тавилантайгаа эвлэрдэг билээ. Бүсгүй ханаар нь дүүрэн хуучны тансаг зураг, хивс өлгөж, чамин хийцийн галт бамбаруудаар гэрэлтүүлсэн үүдний өрөөний үнэтэй буйдан дээр өөрийнх нь зарц нар ил галын илчинд нозоорон суугаагаар төсөөлөх дуртай. Эртний гоёмсог тавилгууд, үнэлж баршгүй гоёл чимэглэлээр дүүрэн, тансаг сүрчиг үнэртсэн танхимд дотны найзуудтайгаа, эмэгтэй хүн бүрийн сэтгэлийг булаасан эрхэмсэг ноёдын хамт хүлээн авалт хийж буйгаар төсөөлөх дуртай. Гэтэл тэднийд гэрийн ажил хийхээр ирсэн Брэтон[1] угсааны жирийн нэг охин түүний сэтгэлд асар их гуниг төрүүлж орхидог юм.
Нөхөр нь шөлнийхөө тагийг сөхөөд “Ай даа, Шотланд борщоос сайхан хоол хаа байх вэ” хэмээн уулга алдах авч, бүсгүй өөрийгөө ойн захад орших үлгэрийн мэт тансаг харшдаа оройн зоог идэхээр тухлан сууж байгаагаар, өрөөнд нь алдартнуудын хөрөг өлгөөстэй, зөөгч жигнэсэн алгана загас эсвэл аспарагус[2] ногоогоор хачирлаж шарсан тахиа ширээн дээр тавьж, зоогонд уригдсан эрчүүд түүний гоо үзэсгэлэнг бишрэн шивнэлдэхийг сонсож нууцхан инээмсэглэж байгаагаар төсөөлж байлаа.
Бүсгүйд хүн өмсчихөөр олигтой хувцас хунар, гоёл чимэглэл юу ч байсангүй. Гэтэл бүсгүй өөрөө энэ бүхний төлөө л төрсөн мэт санагдаж бусдын харцыг булааж, сэтгэлийг нь догдлуулсан нэгэн байхын чин хүслээр дүүрэн явдаг билээ. Харамсалтай нь тэрээр сургуульд хамт сурж байсан чинээлэг найзтайгаа уулзаад гэртээ буцаж ирэх бүртээ ядуу тарчигтаа гуниглан өдөржин уйлж суудаг байсан тул дахиж очихоос цааргалах болжээ.
*
Нэгэн орой түүний нөхөр гартаа дугтуй барьчихсан, баяр хөөр болсоор орж ирээд “Чамд бэлэгтэй ирлээ” гэв.
 Бүсгүй дугтуйг задлан доторхийг нь уншвал,
“Эрхэм хүндэт Ноён, Хатагтай Лойсел нарыг Нэгдүгээр сарын арван наймны даваа гарагийн үдэш боловсролын яаман дээр зохиогдох цэнгүүнд хүрэлцэн ирэхийг урьж байна. Боловсролын яамны сайд болон гэргий Рампонью авхай.” гэсэн байлаа.
Эхнэрээ баярлах болов уу гэтэл урилгыг нь ширээн дээр тоомсоргүйхэн шидэж орхиод “Би тэгээд үүгээр чинь яах юм бэ?” гэсэнд Лойсел:
- “Яагаад вэ хонгор минь, чамайг баярлах байх гэж бодсон юмсан. Чи минь огт гадуур гардаггүй шүү дээ. Дээрээс нь энэ урилгыг авах гэж хичнээн юм болсон гээч. Хүн болгон л авахыг хүсэх учраас манай тасагт ямар цөөхнийг өгсөн гэж санана. Тэнд бүх л томчууд очино шүү дээ.” гэвэл бүсгүй түүн рүү ширүүхэн харснаа:
- “Тэгээд тийм газар чинь би юугаа өмсөх болж байна аа?” гэсэнд Лойсел үнэхээр энэ талаар бодоогүй байсан тул “Яагаав, театр руу явахдаа өмсдөг даашинз чинь яасан юм? Их сайхан харагддаг шүү дээ, надад лав..”  гэснээ эхнэрийнх нь нүднээс хоёр том дусал нулимс гарч хацрыг нь даган урсахыг хараад зогтусан “Яасан юм бэ дээ? Юу болоов?” хэмээн түгдчив.
Харин бүсгүй уй гунигаа тэвчин, нулимсаа арчаад “Юу ч биш дээ. Зүгээр л надад тохирох даашинз байхгүй тул энэ үдэшлэгт явж чадахгүй нь. Тиймээс эхнэр нь надаас сайхан хувцас хунартай гэсэн нэг найздаа энэ урилгаа өгсөн нь дээр биз” гэсэнд нөхрийнх нь сэтгэл зүсэгдэх шиг болж,
“Сонсооч Матилда, тэгвэл чи бусад баяр ёслолоор ч өмсчихөөр боломжийн даашинз ямар үнэтэй байх вэ?” гэсэнд өндөр үнэ хэлье гэвч хямгач нөхөр нь эрс татгалзах вий гэсэндээ хэсэг зуур бодолхийлээд, “Сайн хэлж мэдэхгүй юм. Гэхдээ дөрвөн зуун франк[3] бол хүрэх байх” гэв.
Түүний ийн хэлэхийг сонсоод нөхрийх нь царай барайсан боловч “За за. Би чамд дөрвөн зуун франк өгье. Гэхдээ энэ мөнгөөр маш сайхан даашинз аваарай” гэлээ. Учир нь тэр ирэх зун Нантерре хотын ойролцоо хэсэг найзуудын хамт гөрөөлөхөөр явахаар тохирчихсон байсан тул ангийн буу авахаар яг 400 франк хадгалж байсан юм.
Yдэшлэг болох өдөр ч ойртсоор байлаа. Даашинзаа хэдийнэ авчихсан Матилда нэг л түгшүүртэй, гуниглангуй байлаа. Нөхөр нь түүнээс “- Сэтгэл чинь юунд зовоо вэ? Сүүлийн гурван өдөр чи нэг л хачин байлаа” гэсэнд,
- Надад ямар ч үнэт эдлэл байхгүйд л зовж байна. Зүүгээд явъя гэх ганц чулуу ч алга гэж бүсгүй бувтнаад, - Би ёстой хэн ч биш юм шиг л харагдах байх. Би ер нь тэр үдэшлэгт бараг яваагүй нь дээр гэж хэлэв.
  - Энгэртээ цэцэг зүүвэл ямар вэ?, яг өдийд цэцэг ямар сайхан харагдана гээч. Арван франкаар хоёр гурван гоёмсог сарнай авчихна шүү дээ гэсэнд бүсгүй бодлоо өөрчлөх шинжгүй,
  - Yгүй ээ... тийм олон баян хатагтай нарын дунд ядуу харагдах шиг гутамшигтай зүйл үгүй гэтэл 
-          Тэнэгхэн минь, Форестьер авхайгаас зүүлтийг нь нэг өдөр гуйчихаач дээ. Та хоёр нэгнийгээ сайн танина шүү дээ.
-          Нээрээ тийм шдээ. Яагаад санасангүй вэ? гэж хэлээд тэр маргааш нь найз бүсгүй Форестьер дээрээ очин, учир зовлонгоо ярьжээ.
Форестьер авхай Матилдаг хувцасны өрөөндөө дагуулан орж нэг том гоёмсог хайрцаг онгойлгоод “дуртайгаа сонго доо, хонгор минь” хэмээв.
Матилда хэдэн бугуйвч сонирхож байснаа сувдан зүүлт, эрдэнийн чулуу шигтгэсэн чамин Венец маягийн эрдэнийн загалмай ч авч үзэв. Гоёмсог чимэглэлүүд дундаас сонгож ядан толины өмнө хэсэг зогссоноо: - Эд нараас өөр байхгүй юм уу? гэвэл,
  - Дахиад байгаа байгаа. Чи өөрөө сайн үз л дээ. Би аль нь чамд таалагдахыг мэдэхгүй юм.
Хэсэг хугацааны дараа бүсгүй санаандгүй нэгэн хар гялгар хайрцагнаас үнэхээр гоёмсог алмаазан шигтгээтэй хүзүүний зүүлт олохдоо, зүрх нь түргэн гэгч нь цохилж, гар нь чичирч байв. Даашинзан дээрээ өнөөх зүүлтээ зүүж өөрийгөө жаргалтай гэгч нь харж байснаа гэнэтхэн эргэлзсэн аястай, Чи энийг надад түр өгч чадах уу? ганцхан энийг? Гэсэнд Форестьер авхай хариуд нь
   - Тэг л дээ, бололгүй яахав гэх нь тэр.
Бүсгүй баярласандаа найзыгаа чанга гэгч нь тэврээд зүүлтээ барьсаар гарч одлоо.
Нэгдүгээр сарын арван найман ч болж, үдэшлэг эхэллээ. Энэ л үдэш Матилдагийн чин хүсэл биелж байлаа. Эрхэмсэг дэгжин, инээмсэглэл цацруулсан тэрээр цэнгүүнд хүрэлцэн очсон бүсгүйчүүд дундаас яахын аргагүй хамгийн үзэсгэлэнтэй нь байлаа. Бүх л эрчүүд түүн рүү ширтэж, нэрийг нь асууж, өөрсдийгөө аятайхан танилцуулахыг хичээнэ. Яамны бүх л томоохон албан хаагчид зөвхөн түүнтэй л вальс бүжиглэхийг хүсэж түүгээр ч үл барам эрхэм сайдад ч Матилда таалагдсан юм.
  Бүсгүй туйлын хүсэл нь биелсэн мэт, өөрийнхөө төгс төгөлдөр гоо үзэсгэлэн, үзэмж төгс бие галбирт баярлан цэнгэж, аз жаргал баяр хөөрөөс өөр юу ч бодохгүйгээр хүссэнээрээ бүжиглэж,  ууж, баясч байлаа. Харин нөхөр нь шөнө дундаас хойш мөн л эхнэрүүд нь баярлаж цэнгэн одсон гурван найзынхаа хамт нэгэн жижиг өрөөнд зүүрмэглэж байжээ.
Өглөөний дөрвөн цаг орчимд тэд бүжгийн танхимаас гарлаа. Нөхөр нь харихдаа өмсүүлэхээр авчирсан гэрийн хувцсыг нь нөмрүүлэхэд гоё даашинзтай нь үл зохилдохыг анзаарах сөхөөтэй байсан бүсгүй гоёмсог үслэг эдлэлүүдээ өмсөн зогсож буй бусад эмэгтэйчүүдэд харагдахгүйн тулд яаравчлан хаалга руу зүглэлээ.
 Лойсэл түүний гараас татан, - Чи түр байж бай. Гадаа хүйтэн байна, хатгаа авчихаж магадгүй. Би хөлсний тэрэг дуудаадахъя” гэсэнд бүсгүй түүний үгийг үл хайхран түргэн гэгч нь гарч одлоо. Цаг хэтэрхий орой болсон тул хөлсний тэрэг ч олдсогүй, ойр хавиар өнгөрч яваа жолоочид руу дэмий баахан ориловч тусыг эс олоод Сена мөрний зүг даарч чичрэн алхлав. Эцэст нь  нэг навсгар муугаасаа болж өдөр явдаггүй юм уу гэмээр Парисын шөнийн тэрэг тааралдаж Руэ де Мартирс дахь гэрийнхээ үүдэнд хүргүүллээ.
Бүсгүй хэдхэн хормын өмнөх аз жаргал нь үүгээр дуусч байна даа хэмээн бодож муй мэт гунигтайхан алхаж байлаа. Харин нөхрийнх нь хувьд маргааш өглөө арван цаг гэхэд ажил дээр байх ёстой гэсэн бодол л толгойд нь эргэлдэж байлаа.
Бүсгүй гэртээ ороод өөрийнхөө төгс төгөлдөр гоо сайхныг дахин нэг харахаар толины өмнө зогссоноо гэнэтхэн дуу алдах нь тэр. Хүзүүнд нь байсан зүүлт нь алга болчихож!
Аль хэдийн хувцсаа тайлж байсан нөхөр нь “Юу болов оо?” гэсээр очвол бүсгүй яахаа мэдэхгүй балмагдсан байдалтай түүн рүү хараад:
“- Би...би...би Форестьер авхайн зүүлтийг гээчихжээ...” Нөхөр нь гайхан сандарч,
“- Юу гэнэ ээ... Тийм байх ёсгүй дээ!” гээд тэд даашинз, хүрэмний халаас, нугалаа бүхнээ шалгаж, хаа сайгүй эрсэн ч зүүлтийг олсонгүй.
“- Чи үдэшлэгээс гарахдаа зүүлтээ яг зүүсэн байсан уу?” гэж нөхөр нь асуусанд
“- Тийм ээ, танхим дотор би барьж үзсэн юм.”
“- Хэрвээ гудамжинд явж байхад унасан бол бид сонсох ёстой доо.”
“- Тийм ээ. Сонсогдох ёстой. Тэр хөлсний тэрэгний дугаарыг нь харсан уу?”
“- Yгүй, харин чи хараагүй юу?”
“- Yгүй ээ.”
Тэд яахаа мэдэхгүй балмагдаж хэсэг зуур дэмий л нэгэн рүүгээ харж зогссоны эцэст Лойсел хувцсаа буцааж өмсөөд:
“- Би ирсэн замаараа хайж байгаад ирье” гээд гарч одоход Матилда яахаа мэдэхгүй балмагдан дэмий л баахан суусаар унтах гэсэн боловч нойр нь хүрсэнгүй нэг мэдэхэд үүр цайжээ. Лойсел үүрийн 7 цагт буцаж ирсэн боловч зүүлтийг олж чадаагүй тул маргааш өдөр нь цагдаад мэдэгдэж, сонины газар зар өгөхөөс эхлэн, олдож магадгүй гэсэн газар бүртээ зүүлтийг хайж байлаа. Царай нь хорчийж цонхийтлоо ядарсан тэрээр харанхуй болсон хойно гэртээ эргэн ирээд “Матилда минь, чи ер нь найз руугаа захиа бич. Зүүлтнийх нь түгжээг далийлгачихсан учраас засварт өгчихсөн гээд хэлчих. Тэгээд ядаж цаг хожъё” гэсэнд Матилда ч нөхрийнхөө хэлснээр захиа бичин явуулжээ.
*
Бүтэн долоо хоног хайсны эцэст тэдний хамаг найдвар нь алдраад байлаа. Аль хэдийнэ 5 насаар хөгширчихсөн мэт харагдах Лойсел эцэст нь “ Зүүлт нэгэнт олдохгүй бол орлуулах арга чарга бодсон нь дээр байх” гэж шийдээд маргааш нь Матилдагийн хамт зүүлтний хайрцган дээр нэр нь бичээтэй байгаа дэлгүүрийг зүглэн явцгаалаа.
Дэлгүүрт орж зүүлтийг сурагласан боловч эзэн нь тэмдэглэлийн дэвтрээ урагш хойш хэд эргүүлж харж байснаа, “Хатагтай минь, энэ миний зарсан зүүлт биш байна. Харин түгжээг нь л зарсан байж магад” хэмээв.
Тэндээс гараад тэд хэдхэн хоногийн өмнө даашинзан дээрээ зүүх зүүлт хайн явж байсан шигээ дархнаас дархан, дэлгүүрээс дэлгүүр дамжин гүйцгээж байлаа. Харамсалтай нь энэ удаа тэд уйтгар гуниг, айдас түгшүүрээр хөтлөгдөн яваа билээ.
Ийн явсаар Палай-Роял хэмээх нэгэн дэлгүүрт хайж байсантай нь яг адилхан зүүлт байхыг тэд олж харжээ. Зүүлтэнд 40 мянган франк гэсэн шошго хадаатай байсан ч тэд 36 мянган франк төлөөд авж болох байв. Худалдагчаас нь зүүлтийг 3 өдөр зарахгүй байхыг гуйгаад хайж байсан зүүлт нь Хоёрдугаар сарын эцэс гэхэд олдчихвол 34 мянган франкаар шинэ зүүлтээ буцаахаар тохироод харьцгаав.
Лойселд эцгээс нь өвлүүлсэн 18 мянган франк байсан тул үлдсэнийг нь бусдаас зээлэхээр шийджээ. Нэг хүнээс мянгыг, нөгөөгөөс таван зууг, эндээс ч таван луи[4], тэндээс ч гурван луи гэсээр нилээд хүнээс мөнгө зээлж, мөнгө хүүлэгч, барьцаалан зээлдэгч нарын томоохон бүлэглэлтэй ч наймаалцжээ. Энэ бүхний эцэст өнөөх дэлгүүрийн худалдагчийн өмнө 36 мянган франкаа тоолон зогсох зуураа залуу нас, нэр төр, үлдсэн амьдралаараа дэнчин тавьж байгаагаа, хожмоо ямар гачлант тавилан түүнийг болон хайртай гэргийг нь нөмрөн авч болохыг тэрээр мэдэхийн дээдээр мэдэж байлаа.
Матилда зүүлтийг нь буцаан өгөхөд Форестьер авхай их л хүйтэн өнгөөр: “Хурдан буцаагаад өгчихгүй дээ. Хэрэг болсон бол яана” гэх нь тэр. Аз болсонд Мадам Форестьер хайрцгийг нээж үзэлгүй цааш хураачихав. Тэр өөр зүүлт хийснийг анзаарчихсан бол юу гэж хэлэх байсан бол? Аягүй л бол үнэтэй зүүлтийг нь хуурамч зүүлтээр солилоо гэх байсан биш үү?
*
Тэр цаг мөчөөс хойш Лойсел авхай жинхэнэ гачлан зовлон, ядуу тарчиг амьдрал гэж юу болохыг биеэр үзсэн юм. Нэгэнт өнгөрсөн юмыг яая гэхэв. Энэ их өрийг хэн нэг нь төлж л таараа.  Үүнийг тэр төлөх л болно. Заавал төлнө гэсэн бодлууд л гагцхүү түүний толгойд эргэлдэнэ.
Гэрийн үйлчлэгчдээ цалин өгөх байтугай байрны хөлсөө ч дийлэхгүй болсон тэд дээврийн өрөөнд амьдрах болов. Бохирдсон аяга таваг, савны ёроолыг угаасаар гар цэврүү үсэрч тэвчихийн аргагүй өвддөгийг, өглөө бүр хог асгаж, ус зөөсөөр хамаг бие хөндүүрлэн туйлддагийг, жинхэнэ ядуу амьдрал гэж ямар байдгийг Матилда одоо л мэдэрч эхэлжээ.
Мухлагт ороод худалдагчдад доромжлуулна, элдвээр хэлүүлнэ. Гэсэн ч тэр хамгийн хямд үнэ хүртэл нь хямдруулах ёстой. Учир нь ширхэг зоос, ширхэг цент бүрээр амьдрал нь хэмжигдэх болсныг тэр зөнгөөрөө мэдэж байсан юм.
Харин түүний нөхөр өдөр нь ажилдаа явж, орой нь худалдаачдын данс тооцоо цэгцэлж өгөн, зарим шөнө нэг нүүрийг нь 5 пеннигээр[5] тооцон бичиг баримт шивэх ажил давхар хийж байлаа.
Сар бүр өрөө тогтмол төлж, зарим сард нь сунгаж, аргацааж явсаар тэд аль хэдийнэ арван жилийг өнгөрөөжээ. Харин одоо тэд бүх өрөө төлчихсөн. Мөнгө хүүлэгчдийн хүү, хуримтлагдсан зээлийн хүү гээд бүгдийг нь тэд төлж дууссан хэдий ч Матилда авхай одоо ихэд хөгширчээ. Үс нь сэгсийж, өмссөн юбка нь хайш яйш, эмзэг зөөлөн гар нь урьдын адил байхаа больж яг л ядуусын хорооллын бүдүүлэг, хахир зантай авгай нарын нэг мэт болж. Чанга дуугаар ярьж, шалаар нэг ус үсчүүлэн цэвэрлэгээ хийнэ. Гэхдээ л тэр заримдаа нөхөр нь ажилдаа явсан хойгуур цонхны дэргэд суугаад өөрийн нь гоо сайхан хэн бүхний харцыг булаан байсан арван жилийн өмнөх тэр нэгэн үдшийн тухай дурсдаг байлаа.
Матилда алмаазан зүүлтийг нь гээгээгүй байсан бол яах байсан бол? Хэн мэдэх вэ дээ? Хэн мэдэх билээ дээ? Амьдрал ямар хуурамч, ямар хувирамтгай юм бэ? Хүний амьдрал ямар өчүүхэн зүйл дээр тогтдог юм бэ!
Нэгэн бүтэн сайн өдрийн өглөө долоо хоногийн ажлуудаа дуусгачихаад, сэтгэлээ сэргээхээр Чампс-Элисэйн гудамжаар алхаж яваад тэр нэгэн эмэгтэй хүүхдээ салхилуулж явахыг гэнэтхэн олж харлаа. Тэр эмэгтэй бол Форестьер авхай байсан бөгөөд залуу, үзэсгэлэнтэй, дур булаам хэвээр харагдаж байв.
Матилдагийн сэтгэл нь хөдөлжээ. Түүнтэй уулзсан нь дээр үү? Тийм ээ, мэдээж хэрэг. Одоо өрөө төлж дууссан юм чинь түүнд бүгдийг хэлж яагаад болохгүй гэж?
Матилда түүн дээр очоод: “Өглөөний мэнд, Женни!” гэсэнд Форестьер авхай түүнийг таньсангүй. Өөрийг нь нэг үл таних ядуу эмэгтэй хэзээний танил мэт дуудсанд ихэд гайхсан янзтай: “Хатагтай...” гэж тэр бувтнаад, “Та хүн андуураад байх шиг байна” гэв.
Матилда хариуд нь “Yгүй ээ...Би Матилда Лойсэл байна аа” гэсэнд
Форестьер авхай дуу алдан “Хөөрхий... Матилда минь! Чи чинь ямар их өөрчлөгдөө вэ!...”
“Тиймээ, чамтай сүүлд уулзсанаас хойш би их ч хэцүү бэрхийг туулж, их ч зовлон үзлээ…  Энэ бүхэн минь чамтай холбоотой юм аа” гэсэнд
“Надтай холбоотой? ... Яагаад тэр билээ?”
“Яамны хүлээн авалтын цэнгүүнд зүүхээр чамаас авсан зүүлтийг санаж байна уу?”
“Санаж байна, тэр яасан гэж?”
“Би тэр зүүлтийг гээчихсэн юм аа.”
“Юу? Чи яаж... Үгүй ээ, байз, чи надад буцаагаад өгчихсөн шүү дээ.”
“Үгүй ээ. Би чамд оронд нь яг адилханыг аваад өгчихсөн юм. Тэгээд тэрнээс хойш 10 жилийн турш тэр өрөө төлж амьдарлаа. Маш хүнд бэрхийг туулсан ч эцэст нь нэг төлж дууслаа шүү. Би ямар их баяртай байна гээч.”
Форестьер авхай хэсэг тээнэгэлзээд, “Чи миний зүүлтний оронд алмаазан шигтгээтэй зүүлт авж өгсөн хэрэг үү?”
“Тийм ээ, Чи анзаараагүй гэж үү? Үнэхээр адилхан харагдаж байсан даа” гээд аз жаргалтай гэнэн бас бардам инээмсэглэсэнд Форестьер авхай түүнд ойртон хоёр гарыг нь атгаад “Хөөрхий Матилда минь! Минийх чинь үсрээд л 500 франкын үнэтэй дууриамал зүүлт байсан юм шүү дээ....” гэх нь тэр.












[1] Брэтон - Францын нэгэн ястан
[2] Аспарагус ногоо – Төрөл бүрийн хоёрдугаар хоолыг амталж хачирлахад зориулсан нэгэн зүйл ногоо.
[3] 18, 19-р зууны үеийн Францын мөнгөн тэмдэгт. Тухайн үеийн 1 франк нь 0.16 ам.доллар буюу 400 орчим төгрөгтэй тэнцэж байв.
[4] Нэг луи нь 20 франктай тэнцэх алтан зоос бөгөөд 18, 19-р зууны үед Францад хэрэглэгдэж байжээ. Энэхүү зоосыг Францын Louis хааны угсааныхан өөрсдийн нэрээр нэрлэн гүйлгээнд гаргасан байна.
[5] Пенни - Нэг цент буюу Франкийг 100 хуваасны нэгтэй тэнцүү.