Sunday, April 7, 2013

“Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî”-ны ôðàíö орчуулгын тухай товчхон


Г. Цэвэлсүрэн (ЕХСТ-ийн багш, Ph.D., проф.)
Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî 1240 îíä çîõèîãäñîí áºãººä çóó ãàðуé æèëèéí äàðàà Õÿòàäûí Ìèí óëñûí ¿åä Õî-Þàíü-Óçå, Ìàøà-è-õýé õî¸ð ýðäýìòýí õÿòàä ¿ñãýýð ãàëèãëàæ,¿ã áîëãîíû äýðãýä õÿòàä îð÷óóëãûã õàäàæ 1382-1388 îíä áàðààð õýâëýñýí íü Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî-ã îð÷óóëñàí àíõíû îð÷óóëãà áîëñîí þì. «Îðîñûí ýðäýìòýí, õÿòàä ñóäëàà÷ Ïàëëàäèé Êàôàðîâ ýíýõ¿¿ õÿòàä ãàëèãèéí õýâëýìýë íýã õóâèéã Áýýæèí äýõ Ìàíæèéí õààíû îðäíû íîìûí ñàíä õàäãàëàãäàí áàéõûã îëæ, îðîñ ¿ñãýýð ñèéð¿¿ëýí îð÷óóëæ, 1866 îíä Áýýæèí äýõ îðîñûí øàøíû òºëººëºã÷äèéí á¿òýýë ãýäýã öóâðàëûí IV áîòèä õýâë¿¿ëñýí áºãººä èíãýñíýýð Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî-ã ªðíº äàõèíä ñóäëàõ, îð÷óóëàõ àæëûí ýõëýëèéã òàâüæýý. ¯¿íýýñ õîéø Оðîñ-çºâëºëòèéí Á.ß.Âëàäèìèðöîâ, Ñ.À.Êîçèí, Á. Í. Ïàíêðàòîâ, Ãåðìàíû Ý. Õåéíèø, Ôðàíöûí Ï. Ïåëëèî, Óíãàðûí Ë. Ëèãåòè, ÁÍÕÀÓ-ûí Áàÿð, Ñàéøààë, Áåëüãèéí À. Ìîñòàðò, ßïîíû Ø. Îçàâà, Øèðàòîðè, Êîáàéÿøè, Àâñòðàëèéí È. äå Ðàõåâèëüç, ÀÍÓ-ûí Ô. Êëèâýç, Ìîíãîëûí Ö. Äàìäèíñ¿ðýí, Ø. Ãààäàìáà, Ä. Öýðýíñîäíîì çýðýã îëîí îðíû ýðäýìòýí õýäýí ¿åèéí òóðø òóñãàéëàí ñóäëàæ, äýëõèé äàõèíä Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî-íû ñóäëàë õýìýýõ áèå äààñàí òîìîîõîí ñàëáàð óõààí áèé áîëãîñíû çýðýãöýý îðîñ, õÿòàä, àíãëè, ôðàíö, ãåðìàí, ÿïîí, ÷åõ, ïîëüø, óíãàð, ò¿ðê, èñïàíè, øâåä çýðýã ãàäààäûí олон óëñûí õýëýýð îð÷óóëæ äýëõèé äàõèíû óíøèã÷äàä òàíèëöóóëæýý».

1Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî-ã ôðàíö õýëíýý õî¸ð óäàà îð÷óóëñàí.
Ôðàíöûí ìîíãîë÷ ýðäýìòýí Ïîëü Ïåëëèî (Paul Pelliot) Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî-íû ìîíãîë ýõèéã ñýðãýýí, ëàòèí öàãààí òîëãîéí ¿ñãýýð ãàëèãëàí áóóëãàæ, íýãýýñ çóðãàäóãààð á¿ëãèéã ôðàíö õýëíýý õºðâ¿¿ëñýíèéã íü Ìîíãîë÷óóäûí íóóö ò¿¿õ (Ìîíãîë áè÷âýðèéã ñýðãýýñýí íýãýýñ çóðãàäóãààð á¿ëãèéí îð÷óóëãà)1 íýðòýé 1949 îíä Ïàðèñ õîòíîî õýâëýæýý. Èéíõ¿¿ Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî-ã ôðàíö õýëýýð àíõ îð÷óóëñàí áºãººä Ï.Ïåëëèî 1920 îíîîñ ýõëýí ìîíãîë òåêñòûã ñýðãýýæ, ãàëèãëàõ, îð÷óóëàõ àæëàà ýõýëñýí õýäèé ÷ çºâõºí ýõíèé çóðãààí á¿ëãèéã îð÷óóëæ ¿ëäýýæýý. 1945 îíä Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî-íû îð÷óóëãàà äóóñãàæ ÷àäàëã¿é òýðýýð íàñ áàðñàí. Ï. Ïåëëèî Ôðàíöûí ìîíãîë ñóäëàëûã ¿íäýñëýã÷äèéí íýã áºãººä ìîíãîë ñóäëàà÷ ôðàíö áîëîí áóñàä îðíû îëîí ýðäýìòäèéí áàãø þì. Óíãàðûí Ë. Ëèãåòè, Àìåðèêèéí Ä. Ñèíîð, Ìîíãîëûí Õ. Ãîìáîæàâ çýðýã ìîíãîë÷ ýðäýìòýä ò¿¿íèé øàâü áèëýý. Ïîëü Ïåëëèîãîîñ õîéø Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî-ã ôðàíö õýëíýý îð÷óóëàõ ÿâäàë áàðàã õàãàñ çóóí æèë çîãñîíãè áàéäàëä îðñîí áºãººä 1994 îíä Ôðàíöûí ìîíãîë÷ ýðäýìòýä Ìàðè-Äîìèíèê Ýâýí (Marie-Dominique Even), Ðîäèêà Ïîï (Rodica Pop) íàð Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî-ã á¿ðýí ýõýýð íü îð÷óóëæ, Ìîíãîë÷óóäûí íóóö ò¿¿õ (XIII çóóíû Ìîíãîëûí öàã ¿åèéí òîîëîë) ãýæ íýðëýí Ãàëëèìàð õýâëýëèéí ãàçðààñ Àëñ Äîðíîäûí óëñ ò¿ìíèé óðàí çîõèîëòîé òàíèëöóóëàõ çîðèëãîîð ÞÍÅÑÊÎ-ãîîñ ýðõëýí ãàðãàäàã öóâðàëä áàãòààí õýâë¿¿ëсэн байна. Ìîíãîë÷ ýðäýìòýí Ðîáåðò Àìàéîí (Roberte Hamayon) ºìíºõ ¿ãèéã íü áè÷ñýí áºãººä óã á¿òýýë Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî-íû ñ¿¿ëèéí ¿åèéí îð÷óóëãûí íýã юм. Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî 282 зүйлтэй бөгөөд   58 ç¿éðëýë  буюу метафор áàéíà ãýæ ¿çýæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ çîõèîëûí 78 äàõü ç¿éë õàìãèéí îëîí, òóõàéëáàë 12, 245 äàõü ç¿éë 7, 254 äýõ ç¿éë 6 ç¿éðëýëòýé.
З¿éðëýë (метафор)-èéã ÌÓÈÑ-èéí ïðîôåññîð Ö. Ñ¿õáààòàð «Þìñ ¿çýãäëèéí àëü íýã øèíæèéã ÿëãàðóóëàí òîä òîìðóóí áîëãîæ, òîäîðõîé òºñººëºë òºð¿¿ëýõ çîðèëãîî𠺺ð òºñòýé þì ¿çýãäýëòýé çýðýãö¿¿ëýí òàâüæ ä¿ðñëýõ íàéðóóëãûí óð ìàÿãèéã ç¿éðëýë ãýíý. Ìîíãîë õýëíèé ç¿éðëýë þì ¿çýãäëèéí àäèë òºñòýéã èëòãýõ øèã, ìýò, àäèë, ººðã¿é, ÷èíýý, ìàãàä ãýõ çýðýã ¿ãèéí òóñëàìæòàé á¿òýõýýñ ãàäíà ºã¿¿ëáýðèéí åðºíõèé óòãààð àäèë òºñòýéã èëòãýñýí áàéæ áîëíî. Ç¿éðëýëä õýäèéãýýð æèøèæ áàéãàà þìñûí íýðëýñýí ¿ã íü øóóä óòãààðàà áàéõ áîëîâ÷ òýäãýýðèéí óòãàä õºäºë㺺í îðæ õàðèëöàí áèå áèåäýý äºòºëñºí áàéíà. Óðàí ä¿ðñëýëèéí ç¿éðëýë æèðèéí íýã çýðýãö¿¿ëýí æèøñýíèéã áîäâîë õýòð¿¿ëñýí áàéäàëòàé áàéäàã áºãººä ýíý íü øèíæ áàéäëûã òîäðóóëàí òîâîéëãîõ íàéðóóëãûí àðãà þì.»1гэж тодорхойлжээ.


Доорхи хүснэгт "Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî-íû эхний 62 зүйлийн ç¿éðëýë (метафор)èéí ëàòèí ãàëèã (Ë. Ëèãåòè,
Ï. Ïåëëèî),  ýðäýì øèíæèëãýýíèé îð÷óóëãà (Ä. Öýðýíñîäíîì), îð÷èí öàãèéí ìîíãîë õýë ð¿¿ õºðâ¿¿ëñýí (Ö. Äàìäèíñ¿ðýí) áà ôðàíö õýëíýý îð÷óóëñàíыг ( Ì-Ä. Ýâýí, Ð. Ïîï) толилулж байна.

Ë.Ëèãåòèéí
ãàëèã
Ï. Ïåëëèîãèéí
ãàëèã
Ï.Ïåëëèîãèéí

îð÷óóëãà

Ä.Öýðýíñîäíîìûí îð÷óóëãà
Ö.Äàìäèíñ¿ðýíãèéí õºðâ¿¿ëýã
Ì-Ä.Ýâýí, Ð.Ïîï íàðûí îð÷óóëãà
21.šira gü’ün... qarurun naran sara-yn kili-yer
šira noqai metü šičabaljaju qarqu büle’e
21. šira gü’ün... qarurun naran sara-yïn
kili-yär
šïra noqai
mätü
šïčabaljaju
qarqu bülä’ä.

21. ...quand il sortait, il sortait en rampant,

tel un chien jaune, dans les rais du soleil [ou ]de la lune.
21.Ãàðàõäàà [òýð õ¿í] íàðàí ñàðíû çàâñðààð

øàð íîõîé ìýò øàçâàëçàí ãàðàõ áºë㺺.

21.Òýð õ¿í, ãàðàõ íàð ñàðíû õèëýýð


øàð íîõîé ìýò øàðâàëçñààð ãàð÷ îäíî.


21.Quand il sortait, c’est en rampant ,


tel un chien jaune, sur un rayon de lune ou de soleil qu’il sortait.
22.



tuqar-un tabun müsüt metü qaqča qaqča bolu’asu


tere niji’el müsüt
metü ken-e
ber kilbar-a ququldaqun
ta tere





čuqtai müsüt
metü qamtu
niken eyeten
bolu’asu
ken’e ber kilbar-a yekin bolqun ta ke’ebi

22.



tuqar-un tabun müsüt mätü qaqča qaqča bolu’asu


tärä niji’äl müsüt mätü kän-ä bär kïlbar-a ququldaqun ta.
tärä






čuqtai müsüt mätü qamtu nikän äyätän bolu’asu kän-ä bär kïlbar-a yäkin bolqun ta kä’äbi.

22.



Tel les cinq bois de
flèches
de tout à l’heure, si
vous êtes
chacun seul,
il sera facile
à quiconque de
vous briser

comme chacun
de ces bois de flèches, si
vous êtes ensemble et d’accord
commun comme
ces bois de flèches liés, à qui donc
serait-il
facile de vous
[détruire]?
22.



Òà íàð ñàÿûí òàâàí ñóì ìýò ãàíö ãàíöààð áîëâîë ò¿ð¿¿÷èéí ñóì ìýò õýí á¿õíýý õÿëáàðõàí äèéëýãäýíý.









Òýð áàãöàëñàí ñóì ìýò õàìò íýãýí ýåýð ÿâáààñ òà íàð õýíä ÷ ÿàõàí õÿëáàðõàí ¿ë äèéëäýãäýíý

22.
Òà íàð ãàíö
ãàíöààð ñàëáàë
íýæýýä ñóì ìýò
õ¿íä õÿëáàðõàí
äèéëýãäýíý.
Òà íàð ýâ ýåý
íýãòãýâýë, òýð









áàãëàñàí òàâàí ñóì ìýò áýõ áîëæ, õýíä ÷ õÿëáàð
äèéëäýõã¿é
áîëíî
22.
Si vous êtes
Chacun seul,

comme ces cinq
bois de flèches, comme
eux, quiconque
pourrait
aisément vous
briser. Mais si,









comme ce
faisceau de
bois de flèches,
vous
êtes unis et
en bonne entente,qui
pourrait
aisément vous
briser?
31.
hörene ümere [19b]-eče kei bolu’asu qarčïqai-bar barï’uluqsan noquit galawud-un
ödün hüsün anu








burqaliq časun metü butaraju keyisjü iremü ede oyira büyyü
31.
höränä ümärä-äčä käi bolu’asu qarčiqai-bar bari’uluqsan noquit galawud-

un ödün hüsün anu







burqalïq časun mätü butaraju käyisjü irämu ädä oyïra büyüjä.
31.
...mais quand le vent souffle du Nord-Ouest,




les plumes et le duvet des canards et des oies qu’il fait prendre à son épervier viennent [ici] dispersés et chassés
comme la neige dans une tempête, ce doit être par là.
31.
Áàðóóí õîéíîîñ ñàëõè ñàëõèëàõàä õàðöàãààð áàðèóëñàí


íóãàñ, ãàëóóäûí ºä
ñºä íü






öàñ áóðãèíàõ ìýò áóòàð÷ õèéñýæ èðíý.

31.
Áàðóóí õîéíîîñ ñàëõè ñàëõèëáàë ò¿¿íèé õàðöàãààð áàðèóëñàí

íóãàñ, ãàëóóíû ºä ñºä íü






öàñ ìýò áóòàð÷ õèéñýæ èðíý.

31.
Lorsque souffle le vent du nord-ouest ,



le duvet et les plumes des canards et des oies que son autour a attrapés volent jusqu’ici

comme flocons de neige dans la tempête.Il doit demeurer près d’ici.
33.


aqa aqa
beye teri’ütü de’el jaqatu sayin ke’ebe
33.


aqa aqa
bäyä täri’ütü dä’äl jaqatu sayïn kä’äbä.
33.
Frère aîné,frère aîné!
C’est bien quand un corps a une tête, quand un vêtement a un col.
33.
Àõàà, àõàà!


Áèå òýðã¿¿òýé, äýýë çàõòàé íü ñàéí
33.
Àõ àà, àõ àà,


áèå òýðã¿¿òýé, äýýë çàõòàé íü ñàéí
33.
Aîné, aîné!


Il est bon qu’un corps ait une tête et qu’une robe ait un col.
41.
Čiduqul-bökö emes olotu büle’e
kö’ün inu



mene metü törele

41.
Čïduqul-bökö
ämäs olotu bülä’ ä.
kö’ün ïnu



mänä mätü töräbä.

41.
Čïduqul-bökö eut beaucoup de femmes, et ses fils



naisseient comme à chaque instant.
41.
...×èäõ¿ë áºõ ýìñ îëîíòîé áºë㺺.պ⿿ä íü



ìýíý ìýò [îëîí] òºðºâ.
41.
Ç¿òãýë áºõ
îëîí ýì àâñàí
òóë õºâ¿¿í íü




ìàíàí ìýò (îëîí) òºðºâ.

41.
C’est son fils Ciduqul-le-Lutteur, qui eut beaucoup d’épouses et dont la progéniture naissait en vaste nombre.
62. Dei-sečen
ügülerün ene ko’ün činu


nidün-tür-i-yen qaltu
ni’ur-tur-iyan geretü
ko’ün büi

62. Däi-säčän
ügülärün änä ko’ün čïnu


nidün-tür-i-yän qaltu
ni’ur-tur-ïyan gärätü
ko’ün büi

62.Däi-säčän dit:
”Ce tien fils
est un fils
dont
les yeux
ont du feu et
dont le visage
a de l’éclat.”

62.Äýé ñýöýí
ºã¿¿ëð¿¿í:
“Ýíý õºâ¿¿í
÷èíü

Í¿äýíäýý ãàëòàé,
Í¿¿ðýíäýý
ãýðýëòýé
õºâ¿¿í áàéíà.”

62.Äýé ñýöýí
ºã¿¿ëð¿¿í:
“Ýíý õºâ¿¿í
÷èíü

í¿äýíäýý
ãàëòàé,
í¿¿ðýíäýý
ãýðýëòýé
õºâ¿¿í áàéíà.”
62.- Ce fils-là,
dit Dei-le-
Sagace, c’est
un fils
Qui a du feu
dans les yeux
Et de l’éclat
sur le visage!


Ном зүй
Ìîíãîë õýëýýð
1.             Ø.Ãààäàìáà, Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îîíû ñóäëàëûí çàðèì àñóóäàë, Óëñûí õýâëýëèéí ãàçàð, Óëààíáààòàð,1990
2.             Ø.Ãààäàìáà, Óòãà çîõèîëûí îíîëûí ¿íäýñ, Óëààíáààòàð, 1989
3.             Ð.ÿðáàçàð, Îð÷óóëãûí îíîë, äàäëàãûí ¿íäýñ, Óëààíáààòàð,1996
4.             Ö.Äàìäèíñ¿ðýí, Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî, ÓÕÃ, Óëààíáààòàð, 1990
5.             Ö.Äàìäèíñ¿ðýí, Ìîíãîëûí óðàí çîõèîëûí òîéì, òýðã¿¿í áîòü, ÌÓÈÑ-èéí õýâëýë 1999
6.             Ä.Öýðýíñîäíîì, “Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îîí”-û îð÷óóëãà, òàéëáàð, Óëààíáààòàð, 2000
7.             Á.Ïàíêðàòîâ, Þàíü-×àî Áè-Øè, Èçäàòåëüñòâî âîñòî÷íîé ëèòåðàòóðû
Ôðàíö õýëýýð
8.             Histoire secrète des Mongols (Mongghol-un ni’uca tobciyan), traduit du mongol présenté et annoté par Marie-Dominique Even et Rodica Pop, Gallimard

9.             P.Pelliot, Oeuvres postumes de Paul Pelliot, Histoire secrète des Mongols, Restitution du texte mongol et traduction française des chapitres I à VI,Paris Librairie d’Amérique et d’Orient Adrien-Maisonnette, 1949
10.         Petit Larousse illustré, Paris, 1980
Àíãëè õýëýýð
11.         L.Ligeti, “A mongolok titkos története”, Budapest,1964
12.         I. de Rachewiltz,Index of the Secret history of the Mongols, Indiana University Publications, Uralic and Aitaic Series, Vol.121,Bloomington, 1971




1 Ö.Äàìäèíñ¿ðýí, Ìîíãîëûí óðàí çîõèîëûí òîéì, òýðã¿¿í áîòü, Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëèéí õýâëýë, 1999, 59-60 äàõü òàë
1 Oeuvres postumes de Paul Pelliot “Histoire secrète des Mongols” (Restitution du texte mongol et traduction des chapitres I à VI),Paris, Librairie d’Amérique et d’Orient,1949
1 Ö.Ñ¿õáààòàð, Ìîíãîë õýëíèé íàéðóóëãà ç¿é, ÓÁ,1998,193-194 äýõ òàë

No comments:

Post a Comment

There was an error in this gadget